موج‌بافی چیست؟ تاریخچه، روش بافت، انواع موج و راهنمای خرید موج ایرانی
موج‌بافی یکی از هنرهای سنتی نساجی ایران و نوعی دست‌بافته پشمی است که در بخش‌هایی از غرب و شمال کشور رواج داشته است. موج که در برخی مناطق با نام‌هایی مانند رختخواب‌پیچ و ایزار نیز شناخته می‌شود، برای تهیه روانداز، پشتی، سجاده، رختخواب‌پیچ و دیگر محصولات کاربردی استفاده می‌شده است. در این مقاله با تاریخچه، مواد اولیه، روش بافت، نقش‌ها، مناطق مهم موج‌بافی، تفاوت موج با جاجیم و چادرشب و نکات خرید موج دست‌باف آشنا می‌شوید.
موج‌بافی چیست؟ تاریخچه، روش بافت، انواع موج و راهنمای خرید موج ایرانی
موج‌بافی یکی از هنرهای سنتی و قدیمی ایران در حوزه نساجی سنتی و دست‌بافته‌های پشمی است که در بخش‌هایی از غرب، شمال و مناطق روستایی ایران رواج داشته است. «موج» که در برخی مناطق با نام‌هایی مانند رختخواب‌پیچ، ایزار یا جاجم نیز شناخته می‌شود، با استفاده از نخ پشم و دستگاه بافندگی سنتی تولید می‌شود.
این دست‌بافته به دلیل استفاده از پشم، بافت نسبتاً گرم، استحکام مناسب و نقش‌های هندسی، در گذشته کاربردهای روزمره متنوعی داشته و برای رختخواب‌پیچ، روانداز، پشتی، سجاده، رویه کرسی و دیگر نیازهای خانه استفاده می‌شده است.
در این مقاله از مجله سایروس شاپ، با موج‌بافی، تاریخچه و خاستگاه آن، مواد اولیه، روش بافت، نقش‌ها، انواع محصولات موج‌بافی، کاربردها، تفاوت موج با جاجیم و چادرشب و نکات مهم خرید موج دست‌باف آشنا می‌شویم.
موج‌بافی چیست؟
موج‌بافی هنر تولید نوعی پارچه دست‌باف پشمی با استفاده از دستگاه نساجی سنتی است.
در این هنر، نخ‌های پشمی به صورت تار و پود در هم قرار می‌گیرند و بافنده با تنظیم رنگ و ترتیب نخ‌ها، نقش‌های هندسی و سنتی را روی پارچه ایجاد می‌کند.
موج برخلاف گلیم و قالی، یک دست‌بافته تخت و پارچه‌ای است و ساختار آن بر پایه تار و پود شکل می‌گیرد. به همین دلیل، موج را باید در گروه نساجی سنتی قرار داد، نه در گروه فرش و گلیم.
یکی از ویژگی‌های مهم موج، استفاده از پشم به عنوان ماده اولیه اصلی است. در برخی مناطق، پشم مورد استفاده از دام‌های همان منطقه تأمین می‌شده و همین موضوع باعث شده این هنر ارتباط نزدیکی با زندگی روستایی و عشایری داشته باشد.
چرا به آن «موج» می‌گویند؟
نام «موج» در مناطق مختلف ایران کاربردهای متفاوتی دارد و ممکن است یک دست‌بافته مشابه با نام محلی دیگری شناخته شود.
در مناطق غربی ایران، موج گاهی با نام رختخواب‌پیچ شناخته می‌شود؛ زیرا یکی از کاربردهای اصلی آن پیچیدن و نگهداری رختخواب بوده است.
در برخی منابع نیز نام «ایزار» برای این نوع دست‌بافته ذکر شده است.
بنابراین هنگام جست‌وجو یا خرید، ممکن است با عبارت‌هایی مانند:
موج‌بافی
موج ایرانی
موج کرمانشاه
موج ایلام
رختخواب‌پیچ
ایزار
موج دست‌باف
روبه‌رو شوید.
با این حال، کاربرد دقیق این نام‌ها می‌تواند در مناطق مختلف تفاوت داشته باشد و بهتر است منشأ محصول نیز بررسی شود.
موج‌بافی در کدام مناطق ایران رواج دارد؟
موج‌بافی با مناطق مختلفی از ایران ارتباط دارد و نمی‌توان آن را به یک نقطه جغرافیایی واحد محدود کرد.
در غرب ایران، به‌ویژه مناطق کردنشین، این هنر سابقه قابل توجهی داشته است. کرمانشاه و مناطق اورامانات، نودشه و جوانرود از جمله مناطقی هستند که در منابع مرتبط با موج‌بافی از آن‌ها نام برده شده است.
در ایلام نیز موج به عنوان یکی از دست‌بافته‌های سنتی منطقه معرفی شده و منابع جدیدتر، آن را پارچه‌ای پشمی با نقش‌های چهارخانه و هندسی می‌دانند.
در مازندران نیز موج‌بافی به‌ویژه در منطقه کجور سابقه داشته و از موج به عنوان نوعی دست‌بافته پشمی با کاربردهای خانگی یاد شده است.
این گستردگی جغرافیایی باعث شده موج‌بافی در هر منطقه ویژگی‌های محلی خود را پیدا کند.
مواد اولیه موج‌بافی چیست؟
ماده اولیه اصلی موج، پشم است.
در گذشته، بسیاری از خانواده‌های روستایی و عشایری پشم مورد نیاز خود را از دام‌های خود تهیه می‌کردند. پس از چیدن پشم، مراحل آماده‌سازی، ریسندگی و در صورت نیاز رنگرزی انجام می‌شد.
به طور کلی مواد اولیه مورد استفاده می‌تواند شامل موارد زیر باشد:
- پشم گوسفند
- نخ پشمی دست‌ریس
- نخ‌های رنگ‌شده
- نخ‌های مورد استفاده برای تار
- نخ‌های مورد استفاده برای پود
کیفیت پشم و نخ تأثیر مستقیمی بر نتیجه نهایی دارد. نخ مناسب باید استحکام کافی داشته باشد و بتواند فشار ناشی از بافت را تحمل کند.
رنگ‌های مورد استفاده در موج‌بافی
رنگ در موج‌بافی فقط برای زیبایی نیست؛ بلکه یکی از عناصر اصلی ساخت نقش محسوب می‌شود.
در گذشته، در برخی مناطق از رنگ‌های طبیعی و گیاهی برای رنگرزی نخ استفاده می‌شد. موادی مانند پوست گردو، روناس، نیل و برخی گیاهان و مواد طبیعی دیگر در رنگرزی سنتی کاربرد داشته‌اند.
با گسترش رنگ‌های صنعتی، استفاده از رنگ‌های کارخانه‌ای نیز در بسیاری از مناطق افزایش پیدا کرده است.
در نمونه‌های سنتی موج می‌توان رنگ‌هایی مانند:
- سرمه‌ای
- آبی تیره
- قرمز
- زرد
- سفید
- مشکی
- سبز
را مشاهده کرد.
البته ترکیب رنگ‌ها بسته به منطقه، بافنده، دوره تولید و نوع محصول متفاوت است.
موج‌بافی چگونه انجام می‌شود؟
موج‌بافی به دستگاه نساجی سنتی نیاز دارد و مهارت بافنده در تنظیم تار، پود، رنگ و نقش اهمیت زیادی دارد.
فرآیند کلی را می‌توان به چند مرحله تقسیم کرد.
۱. آماده‌سازی پشم
ابتدا پشم تهیه و تمیز می‌شود. در شیوه‌های سنتی، پشم پس از شست‌وشو و خشک شدن برای ریسندگی آماده می‌شد.
۲. ریسندگی
پشم به نخ تبدیل می‌شود. کیفیت ریسندگی در استحکام و یکنواختی نخ تأثیر دارد.
۳. رنگرزی
در صورت نیاز، نخ‌ها رنگ می‌شوند. در نمونه‌های سنتی‌تر ممکن است از رنگ‌های طبیعی استفاده شود.
۴. آماده‌سازی تار
تارها با توجه به ابعاد و طرح موردنظر آماده و روی دستگاه قرار می‌گیرند.
۵. بافت پود
بافنده با عبور دادن پود از میان تارها و فشردن آن، ساختار پارچه را شکل می‌دهد.
۶. ایجاد نقش
ترتیب رنگ تار و پود و نحوه عبور آن‌ها از یکدیگر، طرح نهایی موج را ایجاد می‌کند.
۷. تکمیل و جدا کردن بافته
پس از رسیدن بافته به اندازه موردنظر، پارچه از دستگاه جدا شده و قسمت‌های پایانی آن مرتب می‌شود.
در شیوه‌های سنتی، بسیاری از مراحل با دست انجام می‌شود و همین موضوع باعث می‌شود محصول نهایی تفاوت‌هایی با نمونه‌های صنعتی داشته باشد.
دستگاه موج‌بافی چگونه است؟
دستگاه موج‌بافی از خانواده دستگاه‌های نساجی سنتی است.
در گزارش‌های مربوط به موج‌بافی غرب ایران، دستگاه‌های چوبی سنتی و ابزارهایی مانند ورد، دفه، ماکو، قرقره و دیگر اجزای بافندگی ذکر شده‌اند.
در برخی مناطق، دستگاه در سطح زمین یا داخل گود قرار می‌گرفته و بافنده با استفاده از مجموعه ابزارهای دستگاه، تار و پود را در هم می‌بافته است.
در شیوه‌های سنتی، هماهنگی بین بافنده و آماده‌سازی ماسوره یا نخ نیز اهمیت داشته است.
امروزه نوع دستگاه و روش تولید ممکن است میان مناطق مختلف تفاوت داشته باشد؛ بنابراین نمی‌توان یک ساختار واحد را برای تمام نمونه‌های موج‌بافی ایران در نظر گرفت.
نقش‌های موج‌بافی چگونه هستند؟
نقش‌های موج معمولاً هندسی و تکرارشونده هستند.
چهارخانه، خطوط هندسی، ترکیب‌های متقاطع و نقش‌های سنتی منطقه‌ای از جمله ویژگی‌های بصری قابل مشاهده در نمونه‌های موج هستند.
در برخی منابع مرتبط با موج‌بافی کرمانشاه، نقش‌هایی مانند:
- پرطاووسی
- چهارخانه
- شمشیری
- حوض
- محراب
- گل
- کله‌کبکی
- شانه
- انگور
- پروانه
- بز کوهی
- پرنده
- ماهی
- درخت
برای موج‌های سنتی ذکر شده است.
البته همه این نقوش در تمام مناطق یا همه نمونه‌ها وجود ندارند و تنوع نقش به محل تولید و سنت بافندگی هر منطقه وابسته است.
انواع محصولات موج‌بافی
موج‌بافی فقط برای یک محصول خاص استفاده نمی‌شود.
موج یا رختخواب‌پیچ
یکی از شناخته‌شده‌ترین محصولات این هنر، پارچه‌ای است که برای پیچیدن و نگهداری رختخواب استفاده می‌شده است.
این محصول معمولاً به صورت چند تخته بافته می‌شده و سپس برای کاربرد موردنظر مورد استفاده قرار می‌گرفته است.
سجاده و جانماز
یکی دیگر از محصولات موج‌بافی، سجاده یا جانماز است.
در برخی مناطق، نمونه‌های مخصوص سجاده با اندازه کوچک‌تر تولید می‌شده‌اند.
روانداز
به دلیل استفاده از پشم، موج برای استفاده در فصل‌های سرد مناسب بوده و به عنوان روانداز کاربرد داشته است.
پشتی
موج در برخی مناطق برای تهیه یا روکش پشتی نیز مورد استفاده قرار گرفته است.
رویه کرسی
در خانه‌های سنتی، موج می‌توانست به عنوان پوشش و رویه کرسی مورد استفاده قرار گیرد.
محصولات تزئینی
با تغییر سبک زندگی، کاربرد موج نیز تغییر کرده است. امروزه ممکن است از نمونه‌های کوچک‌تر یا طراحی‌شده موج در دکوراسیون داخلی استفاده شود.
موج‌بافی چه کاربردی داشته است؟
موج در گذشته یک محصول صرفاً تزئینی نبود.
این دست‌بافته بخشی از وسایل کاربردی خانه محسوب می‌شد و می‌توانست برای نیازهای مختلف مورد استفاده قرار گیرد.
مهم‌ترین کاربردهای سنتی آن عبارت‌اند از:
- رختخواب‌پیچ
- روانداز
- پتو
- پشتی
- سجاده
- جانماز
- رویه کرسی
- زیرانداز
- تزئین فضای داخلی
- برخی کاربردهای مرتبط با زندگی عشایری
این تنوع کاربرد نشان می‌دهد که صنایع دستی سنتی ایران در بسیاری از موارد هم‌زمان کاربردی، اقتصادی و هنری بوده‌اند.
تفاوت موج‌بافی با جاجیم‌بافی چیست؟
موج و جاجیم هر دو از دست‌بافته‌های تخت ایران هستند و ممکن است در نگاه اول شبیه یکدیگر به نظر برسند؛ اما دقیقاً یک محصول نیستند.
موج‌بافی:
معمولاً با پشم و برای تولید پارچه‌های پشمی ضخیم‌تر و گرم‌تر انجام می‌شود و کاربردهایی مانند رختخواب‌پیچ و روانداز دارد.
جاجیم‌بافی:
نوعی دست‌بافته تخت است که ساختار، نقش، مواد اولیه و شیوه بافت آن می‌تواند با موج تفاوت داشته باشد.
از طرفی نام‌های محلی باعث شده در بعضی مناطق اصطلاحات مختلف برای دست‌بافته‌های مشابه یا نزدیک به هم استفاده شود.
بنابراین هنگام خرید، بهتر است به جای تکیه بر نام محصول، درباره روش بافت، محل تولید، جنس نخ و ساختار بافته سؤال شود.
تفاوت موج با چادرشب چیست؟
چادرشب نیز یکی از بافته‌های سنتی ایران است، اما با موج یکسان نیست.
چادرشب در مناطق مختلف با مواد اولیه و روش‌های متفاوت تولید می‌شود و در برخی مناطق به ویژه با پارچه‌های رنگارنگ و کاربردهای خانگی شناخته می‌شود.
موج بیشتر با پارچه‌های پشمی و کاربردهایی مانند رختخواب‌پیچ و روانداز شناخته می‌شود.
در برخی مناطق نیز شباهت کاربردی میان موج و چادرشب وجود دارد و همین موضوع ممکن است باعث اشتباه در نام‌گذاری شود.
بنابراین موج و چادرشب را نباید صرفاً بر اساس ظاهر یا کاربرد مشابه، یک هنر واحد دانست.
موج‌بافی کرمانشاه چیست؟
کرمانشاه یکی از مناطق شناخته‌شده در ارتباط با موج‌بافی غرب ایران است.
در برخی منابع، نودشه و جوانرود از مراکز مهم تولید موج معرفی شده‌اند و نقش‌های محلی مانند نقوش اورامی نیز در این حوزه مورد توجه قرار گرفته‌اند.
موج کرمانشاه به صورت سنتی برای کاربردهایی مانند رختخواب‌پیچ، سجاده و پشتی تولید می‌شده است.
بخشی از ارزش این دست‌بافته به ارتباط آن با فرهنگ و زندگی مناطق کردنشین بازمی‌گردد.
موج‌بافی ایلام چیست؟
موج‌بافی در ایلام نیز به عنوان یکی از دست‌بافته‌های سنتی منطقه شناخته می‌شود.
در گزارش‌های مرتبط با صنایع دستی ایلام، موج به عنوان پارچه‌ای دست‌باف با طرح‌های چهارخانه و هندسی معرفی شده که از پشم دست‌ریس تهیه می‌شود.
همچنین در این گزارش‌ها از دستگاه نساجی سنتی چهاروردی و تولید محصولاتی مانند سجاده و رختخواب‌پیچ نام برده شده است.
این موضوع نشان می‌دهد موج‌بافی در غرب ایران دارای تنوع منطقه‌ای است و نمی‌توان تمام نمونه‌های آن را متعلق به یک شهر دانست.
موج‌بافی مازندران چیست؟
موج‌بافی در بخش‌هایی از مازندران نیز سابقه داشته است.
در منابع مربوط به صنایع دستی منطقه کجور، موج به عنوان دست‌بافته‌ای پشمی معرفی شده و کاربردهایی مانند پتو، رختخواب، کرسی و سجاده برای آن ذکر شده است.
در این منطقه نیز دسترسی به پشم و ساختار زندگی روستایی، زمینه مناسبی برای رواج این نوع بافت ایجاد کرده است.
بنابراین موج‌بافی تنها به مناطق کردنشین محدود نیست و نمونه‌هایی از این هنر در شمال ایران نیز وجود داشته است.
آیا موج‌بافی هنوز انجام می‌شود؟
میزان رواج موج‌بافی در همه مناطق یکسان نیست.
برخی گزارش‌ها از کاهش تعداد بافندگان و کم‌رنگ شدن این هنر در بعضی مناطق خبر داده‌اند، در حالی که در برخی نقاط همچنان تولید آن ادامه دارد.
یکی از دلایل کاهش کاربرد سنتی موج، تغییر سبک زندگی و جایگزین شدن محصولات صنعتی است.
برای مثال، امروزه بسیاری از خانواده‌ها برای روانداز، پتو یا رختخواب از محصولات صنعتی استفاده می‌کنند و به همین دلیل بخشی از کاربرد روزمره موج کاهش یافته است.
با این حال، ارزش هنری و فرهنگی موج باعث شده این دست‌بافته همچنان در حوزه صنایع دستی و میراث فرهنگی مورد توجه باشد.
چگونه موج دست‌باف اصل را تشخیص دهیم؟
تشخیص یک دست‌بافته سنتی فقط با نگاه کردن به عکس یا رنگ آن ممکن نیست.
هنگام خرید موج بهتر است چند عامل را هم‌زمان بررسی کنید.
جنس نخ
اگر محصول به عنوان موج پشمی معرفی می‌شود، درباره جنس نخ تار و پود سؤال کنید.
نوع بافت
ساختار تار و پود باید با ویژگی‌های یک پارچه دست‌باف هماهنگ باشد.
نقش و رنگ
نقش‌های هندسی و ترکیب رنگ‌ها می‌توانند سرنخ‌هایی درباره منطقه و سبک تولید بدهند، اما به تنهایی معیار قطعی اصالت نیستند.
یکنواختی بافت
محصول دست‌باف ممکن است دارای تفاوت‌های جزئی باشد. این تفاوت‌ها الزاماً ایراد نیستند و باید در کنار کیفیت کلی بافت بررسی شوند.
محل تولید
اگر محصول با عنوان موج کرمانشاه، موج ایلام یا موج مازندران عرضه می‌شود، بهتر است منشأ آن مشخص باشد.
اطلاعات بافنده
در محصولات سنتی ارزشمند، دانستن اینکه محصول توسط چه کسی و در چه منطقه‌ای بافته شده می‌تواند به شناخت بهتر آن کمک کند.
هنگام خرید موج به چه نکاتی توجه کنیم؟
پیش از خرید، ابتدا مشخص کنید محصول را برای چه کاری می‌خواهید.
اگر هدف شما استفاده دکوراتیو است، نقش، رنگ و هماهنگی با دکوراسیون اهمیت بیشتری پیدا می‌کند.
اگر محصول را برای استفاده روزمره می‌خواهید، جنس نخ، ضخامت، ابعاد و قابلیت شست‌وشو اهمیت بیشتری دارد.
نکات مهم عبارت‌اند از:
ابعاد:
اندازه دقیق محصول را بررسی کنید.
جنس:
مشخص کنید نخ کاملاً پشمی است یا ترکیبی.
رنگرزی:
در صورت اهمیت، درباره نوع رنگ و روش رنگرزی سؤال کنید.
بافت:
تراکم و استحکام بافته را بررسی کنید.
وزن و ضخامت:
موج‌های پشمی می‌توانند وزن و ضخامت متفاوتی داشته باشند.
محل تولید:
برای نمونه‌های منطقه‌ای، منشأ تولید اهمیت زیادی دارد.
روش شست‌وشو:
پیش از خرید درباره روش صحیح شست‌وشو و نگهداری سؤال کنید.
آیا موج برای دکوراسیون مدرن مناسب است؟
بله.
اگر از دست‌بافته‌های سنتی در فضای مدرن به شکل کنترل‌شده استفاده شود، می‌تواند به دکوراسیون شخصیت و هویت بیشتری بدهد.
موج‌هایی با نقش‌های هندسی به‌ویژه می‌توانند در فضاهای تلفیقی مورد استفاده قرار گیرند.
برای مثال می‌توان از موج به عنوان:
- روانداز روی مبل
- پوشش صندلی یا پشتی
- دیوارکوب
- عنصر تزئینی
- زیرانداز
- پوشش دکوراتیو
استفاده کرد.
ترکیب موج با چوب، فلز، رنگ‌های خنثی و مبلمان ساده می‌تواند ظاهر سنتی و مدرن را در کنار هم قرار دهد.
چرا موج‌بافی بخشی از فرهنگ زندگی ایرانی است؟
اهمیت موج فقط به تکنیک بافت آن محدود نمی‌شود.
این هنر نمونه‌ای از زمانی است که تولید صنایع دستی مستقیماً با زندگی روزمره مردم ارتباط داشت.
پشم از دام تأمین می‌شد، نخ در خانه آماده می‌شد، پارچه با دستگاه سنتی بافته می‌شد و محصول نهایی برای نیازهای واقعی خانواده مورد استفاده قرار می‌گرفت.
در چنین ساختاری، صنایع دستی فقط یک کالای تزئینی نبود؛ بلکه بخشی از اقتصاد خانوار، مهارت‌های بومی و سبک زندگی محسوب می‌شد.
به همین دلیل شناخت موج‌بافی به شناخت بخشی از تاریخ زندگی روستایی و عشایری ایران نیز کمک می‌کند.
پرسش‌های متداول درباره موج‌بافی
موج‌بافی چیست؟
موج‌بافی هنر تولید پارچه دست‌باف سنتی با استفاده از نخ، به‌ویژه پشم، و دستگاه نساجی سنتی است. موج در مناطق مختلف ایران با نام‌هایی مانند رختخواب‌پیچ و ایزار نیز شناخته می‌شود.
موج از چه جنسی است؟
ماده اولیه اصلی موج سنتی پشم است و در برخی مناطق از پشم دست‌ریس برای تار و پود استفاده شده است.
موج‌بافی بیشتر در کدام مناطق ایران رواج دارد؟
موج‌بافی در بخش‌هایی از غرب و شمال ایران سابقه دارد و از کرمانشاه، ایلام و مازندران به عنوان مناطق مرتبط با این هنر یاد شده است.
موج همان جاجیم است؟
خیر. موج و جاجیم هر دو دست‌بافته‌های تخت هستند اما ساختار، کاربرد، مواد اولیه و سنت‌های بافت آن‌ها می‌تواند متفاوت باشد.
موج همان چادرشب است؟
خیر. موج و چادرشب دو نوع دست‌بافته متفاوت هستند، هرچند در بعضی مناطق ممکن است از نظر کاربرد یا ظاهر شباهت‌هایی داشته باشند.
موج‌بافی چه کاربردی داشته است؟
از موج برای رختخواب‌پیچ، روانداز، پتو، پشتی، سجاده، جانماز و رویه کرسی استفاده می‌شده و امروزه کاربردهای تزئینی نیز پیدا کرده است.
آیا موج‌بافی هنوز انجام می‌شود؟
بله، اما میزان رواج آن در مناطق مختلف متفاوت است و در برخی نقاط نسبت به گذشته کاهش یافته است.
آیا موج برای دکوراسیون مناسب است؟
بله. موج‌های دست‌باف با نقش‌های هندسی می‌توانند در دکوراسیون سنتی، روستیک و تلفیقی و حتی برخی فضاهای مدرن استفاده شوند.
جمع‌بندی
موج‌بافی یکی از هنرهای ارزشمند نساجی سنتی ایران است که در مناطق مختلف کشور، به‌ویژه بخش‌هایی از غرب و شمال ایران، سابقه دارد.
این هنر با استفاده از پشم و دستگاه‌های بافندگی سنتی، پارچه‌هایی گرم، نسبتاً سبک و مقاوم تولید می‌کند که در گذشته کاربردهای متنوعی مانند رختخواب‌پیچ، روانداز، پشتی، سجاده و رویه کرسی داشته‌اند.
موج‌بافی در عین شباهت‌هایی که با جاجیم و دیگر دست‌بافته‌های سنتی دارد، هویت و کاربردهای خاص خود را دارد و نمونه‌های منطقه‌ای آن نیز از نظر نقش، رنگ و شیوه تولید متفاوت‌اند.
شناخت موج‌بافی اهمیت بیشتری از صرفاً آشنایی با یک پارچه سنتی دارد؛ زیرا این هنر بخشی از دانش بافندگی، زندگی روستایی و فرهنگ مادی مناطق مختلف ایران را در خود حفظ کرده است.
