سفره کردی چیست؟ تاریخچه، روش بافت، نقوش و راهنمای خرید سفره کردی
سفره کردی یکی از دستبافتههای خاص عشایر کرد خراسان شمالی و نوعی گلیم با بافت پیچ است که در گذشته برای نگهداری نان استفاده میشده است. این هنر با پشم بافته میشود و نقوش هندسی، گیاهی و جانوری بخش مهمی از هویت آن را تشکیل میدهند. در این مقاله با تاریخچه، مناطق بافت، مواد اولیه، روش تولید، نقوش، تفاوت سفره کردی با گلیم و جاجیم، کاربردهای امروزی و نکات مهم خرید و تشخیص آن آشنا میشوید.
سفره کردی چیست؟ تاریخچه، روش بافت، نقوش و راهنمای خرید سفره کردی
سفره کردی یکی از دستبافتههای خاص و ارزشمند عشایر کرد خراسان شمالی است که علاوه بر زیبایی ظاهری، بخشی از فرهنگ، باورها و شیوه زندگی مردم این منطقه را در خود جای داده است. این دستبافته در گروه گلیمها قرار میگیرد و با شیوهای ویژه بافته میشود.
نام سفره کردی از کاربرد سنتی آن گرفته شده است. در گذشته، این دستبافته به دلیل ساختار نسبتاً نفوذناپذیر خود در برابر رطوبت، برای قرار دادن و نگهداری نان در میان عشایر استفاده میشد. به همین دلیل به تدریج با عنوان «سفره کردی» شناخته شد.
اما سفره کردی فقط یک وسیله کاربردی نیست. نقشهای هندسی، گیاهی و جانوری آن، همراه با رنگهای متنوع و شیوه بافت ذهنی، باعث شده این هنر به یکی از نمونههای قابل توجه دستبافتههای عشایری خراسان شمالی تبدیل شود.
در این مقاله از مجله سایروس شاپ، با تاریخچه سفره کردی، مناطق تولید، مواد اولیه، روش بافت، ساختار، نقوش، رنگها، کاربردها، تفاوت آن با گلیم معمولی و نکات مهم خرید سفره کردی آشنا میشویم.
سفره کردی چیست؟
سفره کردی نوعی گلیم دستباف با بافت پیچ است که در میان عشایر کرد خراسان شمالی رواج داشته است.
این دستبافته از تار و پود تشکیل میشود و برخلاف قالی، سطح آن پرز ندارد. ویژگی مهم سفره کردی، شیوه بافت و نقشپردازی آن است که به آن ظاهر و ساختاری متفاوت از بسیاری از گلیمهای ساده میدهد.
سفره کردی در گذشته بیشتر یک محصول کاربردی بوده است؛ اما امروزه به دلیل ارزش هنری و نقشهای خاص، میتواند به عنوان یک دستبافته تزئینی و فرهنگی نیز مورد استفاده قرار گیرد.
چرا به آن سفره کردی میگویند؟
نام این دستبافته ارتباط مستقیمی با کاربرد سنتی آن دارد.
در گذشته، زنان عشایر کرد خراسان شمالی از این بافته برای قرار دادن و نگهداری نان استفاده میکردند. ساختار بافت آن در برابر نم و رطوبت مقاومت مناسبی ایجاد میکرد و برای شرایط زندگی عشایری کاربردی بود.
به همین دلیل، بافتهای که برای قرار دادن نان روی آن یا نگهداری نان مورد استفاده قرار میگرفت، به نام سفره کردی شناخته شد.
بنابراین نام این هنر صرفاً یک عنوان منطقهای نیست؛ بلکه بخشی از تاریخ کاربرد آن را نیز نشان میدهد.
سفره کردی در کدام مناطق ایران بافته میشود؟
سفره کردی بیش از همه با خراسان شمالی و جامعه عشایری کرد این منطقه ارتباط دارد.
در منابع مربوط به صنایع دستی خراسان شمالی، شهرستانهایی مانند:
- بجنورد
- مانه و سملقان
- شیروان
- فاروج
- اسفراین
به عنوان مناطقی که بافت سفره کردی در آنها رواج داشته یا دارد، معرفی شدهاند.
البته باید میان «محل شناختهشدن هنر» و «محل تولید هر نمونه» تفاوت قائل شد. ممکن است نمونهای در یک منطقه بافته شده باشد اما در بازار با عنوان کلی سفره کردی خراسان شمالی عرضه شود.
به همین دلیل هنگام خرید نمونههای اصیل، پرسیدن درباره محل تولید و بافنده میتواند اطلاعات دقیقتری در اختیار خریدار قرار دهد.
سفره کردی چه ارتباطی با فرهنگ عشایری دارد؟
یکی از مهمترین ویژگیهای سفره کردی، ارتباط مستقیم آن با زندگی عشایری است.
در زندگی عشایری، بسیاری از وسایل مورد استفاده باید در عین کاربردی بودن، قابلیت حمل و استفاده در شرایط مختلف را داشته باشند. دستبافتههایی مانند گلیم، جاجیم و سفره کردی نیز در همین بستر شکل گرفتهاند.
سفره کردی علاوه بر کاربرد عملی، زبان تصویری خاص خود را دارد.
بافنده میتواند با استفاده از نقشهای هندسی، جانوری و گیاهی، بخشی از محیط طبیعی، باورها و ذهنیت فرهنگی خود را در بافته وارد کند.
به همین دلیل، سفره کردی را میتوان نوعی دستبافته روایتگر فرهنگ منطقه دانست.
مواد اولیه سفره کردی چیست؟
ماده اولیه اصلی سفره کردی پشم است.
پشم به دلیل در دسترس بودن در زندگی دامداری و عشایری، از مواد مهم در تولید بسیاری از دستبافتههای سنتی خراسان شمالی بوده است.
برای تولید سفره کردی، الیاف پشمی پس از آمادهسازی به نخ تبدیل میشوند و سپس برای تار و پود بافت مورد استفاده قرار میگیرند.
در نمونههای سنتی، کیفیت پشم و نخ میتواند بر استحکام، ضخامت، ظاهر و دوام محصول تأثیر بگذارد.
مهمترین مواد مورد استفاده را میتوان چنین خلاصه کرد:
- پشم
- نخ پشمی
- نخ تار
- نخ پود
- نخهای رنگشده
نوع نخ و شیوه آمادهسازی آن ممکن است با توجه به منطقه و بافنده متفاوت باشد.
رنگهای سفره کردی چگونه هستند؟
رنگ یکی از جذابترین ویژگیهای سفره کردی است.
در دستبافتههای عشایری، رنگها تنها برای زیبایی استفاده نمیشوند؛ بلکه بخشی از هویت بصری اثر هستند.
در سفرههای کردی میتوان ترکیبهایی از رنگهای گرم و سرد را مشاهده کرد. قرمز، نارنجی، زرد، سبز، آبی، سرمهای، سفید و رنگهای تیره از جمله رنگهایی هستند که در نمونههای مختلف دیده میشوند.
در نمونههای سنتی، استفاده از رنگهای طبیعی نیز اهمیت داشته است؛ هرچند نمیتوان تمام سفرههای کردی موجود در بازار امروز را دارای رنگرزی طبیعی دانست.
بنابراین اگر رنگرزی طبیعی برای خریدار اهمیت دارد، باید این موضوع به صورت مشخص از فروشنده پرسیده شود.
سفره کردی چگونه بافته میشود؟
سفره کردی با تکنیکی متفاوت از بسیاری از گلیمهای ساده بافته میشود و بافت پیچ یا سوماک در ساختار آن نقش مهمی دارد.
مراحل کلی تولید را میتوان چنین توضیح داد:
۱. آمادهسازی پشم
پشم پس از تهیه، تمیز و برای تبدیل شدن به نخ آماده میشود.
۲. ریسندگی
الیاف پشم به نخ تبدیل میشوند. در شیوههای سنتی، ریسندگی میتوانسته با ابزارهای دستی انجام شود.
۳. رنگرزی
نخها بر اساس رنگهای مورد نیاز بافنده آماده میشوند.
۴. آمادهسازی دار
تارها روی دار قرار میگیرند و ساختار اولیه بافته شکل میگیرد.
۵. اجرای بافت
بافنده پودها و رشتههای مورد نیاز را در میان تارها قرار میدهد و با تکنیک بافت پیچ، ساختار سفره را ایجاد میکند.
۶. شکلگیری نقش
نقشها همزمان با پیشرفت بافت شکل میگیرند. در سفره کردی، ذهن و مهارت بافنده اهمیت زیادی دارد.
۷. تکمیل بافته
پس از رسیدن به ابعاد موردنظر، بافته از دار جدا و بخشهای پایانی آن مرتب میشود.
به دلیل دستساز بودن، تفاوتهای جزئی میان نمونهها طبیعی است و هر بافته میتواند شخصیت بصری مخصوص خود را داشته باشد.
آیا سفره کردی نقشه دارد؟
یکی از ویژگیهای جالب سفره کردی، اهمیت ذهنیبافی در طراحی نقشهاست.
در این شیوه، بافنده الزاماً از یک نقشه کاملاً ثابت و از پیش طراحیشده استفاده نمیکند و میتواند نقشها را بر اساس حافظه، تجربه، سنت منطقه و ذهنیت خود ایجاد کند.
همین موضوع باعث شده نمونههای سفره کردی تنوع زیادی داشته باشند.
دو سفره کردی ممکن است هر دو از یک منطقه باشند، اما دقیقاً نقش و ترکیب رنگ یکسانی نداشته باشند.
این تفاوت را نباید لزوماً نشانه بیکیفیتی دانست؛ بلکه در بسیاری از دستبافتههای سنتی، بخشی از ارزش اثر به همین تفاوتهای انسانی و غیرماشینی مربوط میشود.
نقوش سفره کردی چه معنایی دارند؟
نقشهای سفره کردی یکی از مهمترین بخشهای هویت آن هستند.
در این دستبافته میتوان گروههای مختلفی از نقوش را مشاهده کرد:
نقوش هندسی
مربع، مثلث، دایره، خطوط شکسته و ترکیبهای هندسی از عناصر مهم در نقشپردازی سفره کردی هستند.
نقوش گیاهی
گل، بوته و عناصر برگرفته از طبیعت در برخی نمونهها دیده میشوند.
نقوش جانوری
پرندگان، حیوانات و موجودات مختلف در بسیاری از دستبافتههای عشایری به صورت سادهشده و انتزاعی به تصویر کشیده میشوند.
نقوش انسانی
در برخی نمونهها نیز پیکره یا نشانههای انسانی دیده میشود.
نقوش نمادین
برخی نقشها در فرهنگ محلی مفاهیم و برداشتهای نمادین دارند و ممکن است به طبیعت، زندگی، باروری، برکت، خانواده یا باورهای مذهبی ارتباط داده شوند.
با این حال، نباید برای تمام نقوش یک معنی قطعی و یکسان تعریف کرد. معنای یک نقش میتواند بر اساس منطقه، سنت محلی و برداشت بافنده متفاوت باشد.
موتیفهای معروف سفره کردی
برای سفره کردی مجموعهای از نامهای محلی برای موتیفها و نقشها ثبت شده است.
از جمله این نامها میتوان به مواردی مانند:
- چین
- جاگل
- هیو
- قایخ
- زولی
- زی
- پژ
- چوچک
- زون
- بوته
- بوته قایخ
- بوته گلی
- شه
- جیران
- ریوی
- دهوه
- مریشک
- هستک
- دار
- گیزانیک
اشاره کرد.
نام و شکل دقیق نقشها ممکن است در منابع مختلف یا میان بافندگان منطقه تفاوت داشته باشد؛ بنابراین این فهرست را نباید به عنوان یک الگوی ثابت برای تمام سفرههای کردی در نظر گرفت.
ساختار ظاهری سفره کردی چگونه است؟
سفره کردی معمولاً از بخشهایی تشکیل میشود که متن اصلی و حاشیه را شکل میدهند.
در منابع مربوط به این هنر، حاشیه و متن مرکزی از بخشهای قابل توجه ساختار آن معرفی شدهاند.
حاشیه میتواند با عناصر جداکننده یا اصطلاحاً انگشتانهها به متن متصل شود و بخش مرکزی محل اصلی نقشپردازی باشد.
ترکیب حاشیه و متن باعث میشود نقشها در یک ساختار منظم قرار بگیرند، حتی اگر طراحی آنها در هنگام بافت به صورت ذهنی انجام شده باشد.
تفاوت سفره کردی با گلیم معمولی چیست؟
سفره کردی در گروه گلیمها قرار میگیرد، اما ویژگیهای فنی و بصری خاص خود را دارد.
مهمترین تفاوتها عبارتاند از:
شیوه بافت:
در سفره کردی از بافت پیچ استفاده میشود و همین موضوع بافت آن را از برخی گلیمهای ساده متمایز میکند.
نقشپردازی:
ذهنیبافی و استفاده از نقشهای خاص عشایری در سفره کردی اهمیت زیادی دارد.
کاربرد تاریخی:
سفره کردی در گذشته برای نگهداری و قرار دادن نان کاربرد داشته است.
هویت منطقهای:
ارتباط آن با عشایر کرد خراسان شمالی یکی از مهمترین ویژگیهای فرهنگی آن است.
ساختار نقش:
نقوش هندسی، گیاهی و جانوری در سفره کردی جایگاه ویژهای دارند.
بنابراین سفره کردی را نمیتوان صرفاً یک گلیم معمولی با نام متفاوت دانست.
تفاوت سفره کردی و جاجیم چیست؟
سفره کردی و جاجیم هر دو از دستبافتههای سنتی ایران هستند، اما روش بافت و ساختار آنها متفاوت است.
جاجیم در گروه دستبافتههای تار و پودی قرار میگیرد و در بسیاری از مناطق با عرض محدود بافته و سپس برای رسیدن به ابعاد بزرگتر قطعات آن به یکدیگر متصل میشوند.
سفره کردی در مقابل با بافت پیچ شناخته میشود و ساختار نقش و کاربرد سنتی متفاوتی دارد.
هر دو میتوانند برای دکوراسیون و کاربردهای امروزی مورد استفاده قرار گیرند، اما از نظر تکنیک بافت نباید آنها را یکسان دانست.
تفاوت سفره کردی و گلیم مشته چیست؟
هر دو از دستبافتههای سنتی هستند، اما دو هنر متفاوت محسوب میشوند.
سفره کردی با عشایر کرد خراسان شمالی ارتباط دارد و بافت پیچ و نقشهای خاص آن از ویژگیهای اصلیاش هستند.
گلیم مشته با منطقه دیشموک و کهگیلویه و بویراحمد شناخته میشود و ساختار و روش بافت متفاوتی دارد.
بنابراین شباهت این دو در دستباف بودن و استفاده از نقوش سنتی، به معنی یکی بودن آنها نیست.
سفره کردی چه کاربردی داشته است؟
کاربرد سنتی سفره کردی همان چیزی است که نام آن را شکل داده است: استفاده برای نان و مواد غذایی.
ساختار بافت آن در گذشته برای شرایط زندگی عشایری مناسب بوده است.
اما امروزه کاربردهای سفره کردی گستردهتر شده است.
از این دستبافته میتوان برای:
- دکوراسیون داخلی
- دیوارکوب
- زیرانداز
- رومیزی
- تزئین فضاهای سنتی
- استفاده در خانههای روستیک
- مجموعههای صنایع دستی
- هدیه فرهنگی
استفاده کرد.
نوع کاربرد باید بر اساس ابعاد، ضخامت و کیفیت بافته انتخاب شود.
آیا سفره کردی برای دکوراسیون مدرن مناسب است؟
بله.
نقوش هندسی و رنگهای زنده سفره کردی میتوانند در فضای مدرن به عنوان یک عنصر شاخص استفاده شوند.
برای مثال میتوان آن را روی دیوار ساده، کنار مبلمان خنثی یا در کنار عناصر چوبی و فلزی قرار داد.
اگر دکوراسیون خانه ساده و مینیمال باشد، یک سفره کردی با نقشهای پرجزئیات میتواند نقطه تمرکز بصری ایجاد کند.
در چنین حالتی بهتر است سایر عناصر اطراف آن سادهتر باشند تا نقش دستبافته بیش از حد با اجزای دیگر رقابت نکند.
سفره کردی چه ارزش فرهنگی دارد؟
ارزش سفره کردی تنها در مواد اولیه یا روش بافت خلاصه نمیشود.
این دستبافته بخشی از فرهنگ مادی عشایر کرد خراسان شمالی است و در نقشها و رنگهای آن میتوان تأثیر طبیعت، باورها و زندگی اجتماعی بافندگان را مشاهده کرد.
از طرف دیگر، بخش مهمی از مهارت تولید آن از طریق تجربه و آموزش نسلبهنسل منتقل شده است.
بنابراین هر سفره کردی دستباف را میتوان علاوه بر یک محصول کاربردی یا تزئینی، بخشی از روایت فرهنگی منطقه دانست.
چگونه سفره کردی اصل را تشخیص دهیم؟
اصالت یک سفره کردی را نباید تنها بر اساس رنگ یا نقش تشخیص داد.
چند نکته مهم هنگام بررسی محصول:
نوع بافت
ساختار بافت باید با ویژگیهای سفره کردی و تکنیک بافت پیچ سازگار باشد.
جنس نخ
اگر محصول به عنوان نمونه پشمی عرضه میشود، درباره جنس تار و پود سؤال کنید.
نقشها
نقشهای هندسی، گیاهی و جانوری میتوانند با سبک سفره کردی هماهنگ باشند، اما به تنهایی اثباتکننده اصالت نیستند.
دستباف بودن
دقت کنید محصول واقعاً دستباف باشد و صرفاً طرح سفره کردی روی یک پارچه صنعتی چاپ نشده باشد.
منشأ تولید
از فروشنده درباره استان، منطقه و در صورت امکان بافنده سؤال کنید.
کیفیت بافت
تراکم، استحکام و اتصال تار و پود را بررسی کنید.
رنگ
اگر استفاده از رنگ طبیعی برای شما مهم است، این موضوع را به صورت مشخص از فروشنده بپرسید؛ زیرا نمیتوان از روی ظاهر رنگ به تنهایی طبیعی بودن آن را قطعی دانست.
هنگام خرید سفره کردی به چه نکاتی توجه کنیم؟
قبل از خرید، هدف خود را مشخص کنید.
اگر هدف استفاده تزئینی است، نقش و رنگ اهمیت بیشتری پیدا میکند.
اگر قصد استفاده کاربردی دارید، ضخامت، ابعاد و کیفیت بافت اهمیت بیشتری خواهند داشت.
ابعاد
ابعاد واقعی محصول را اندازهگیری کنید و با محل استفاده تطبیق دهید.
جنس
درباره جنس تار و پود و میزان استفاده از پشم سؤال کنید.
کیفیت بافت
سطح بافته را بررسی کنید و به شل بودن تارها، پارگی، نخکششدگی یا آسیبهای احتمالی توجه کنید.
رنگرزی
در صورت اهمیت، نوع رنگرزی را از فروشنده بپرسید.
طرح
اگر دنبال یک نمونه سنتی هستید، درباره منطقه و سبک نقشپردازی آن اطلاعات بگیرید.
سابقه تولید
برای محصولات دستباف ارزشمند، اطلاعات مربوط به بافنده و محل تولید میتواند به شناخت بهتر محصول کمک کند.
نگهداری
پیش از خرید درباره روش صحیح شستوشو، خشک کردن و نگهداری محصول سؤال کنید.
چرا سفره کردی برای هدیه فرهنگی مناسب است؟
صنایع دستی زمانی ارزش بیشتری برای هدیه پیدا میکنند که علاوه بر ظاهر زیبا، داستان و هویت داشته باشند.
سفره کردی چنین ویژگیای دارد.
این دستبافته میتواند برای کسی که به فرهنگ ایرانی، هنرهای عشایری، دکوراسیون سنتی یا دستبافتههای اصیل علاقه دارد، یک هدیه متفاوت باشد.
در سفارشهای سازمانی نیز دستبافتههای منطقهای میتوانند به عنوان بخشی از یک پک هدیه ایرانی مورد استفاده قرار بگیرند؛ البته انتخاب آن باید متناسب با بودجه، تعداد سفارش و سلیقه مخاطبان انجام شود.
چرا سفره کردی کمتر از برخی گلیمهای دیگر شناخته شده است؟
بازار صنایع دستی ایران بسیار گسترده است و برخی هنرها به دلیل تولید بیشتر یا حضور قویتر در بازار، شناختهشدهتر شدهاند.
سفره کردی در مقایسه با گلیمهای عمومی، هویت منطقهای محدودتری دارد و بیشتر با یک جامعه و منطقه مشخص پیوند خورده است.
همین موضوع از یک طرف باعث شده کمتر شناخته شود، اما از طرف دیگر به آن هویت متمایز داده است.
شناخت و معرفی چنین هنرهایی میتواند به دیده شدن تنوع واقعی صنایع دستی ایران کمک کند.
نگهداری از سفره کردی چگونه است؟
دستبافتههای پشمی و سنتی به مراقبت مناسب نیاز دارند.
بهتر است:
- از شستوشوی خشن خودداری شود.
- از مواد شوینده نامناسب استفاده نشود.
- محصول برای مدت طولانی در معرض نور مستقیم و شدید قرار نگیرد.
- در محیط کاملاً مرطوب نگهداری نشود.
- هنگام جابهجایی از کشیدن یا فشار شدید جلوگیری شود.
- روش شستوشو بر اساس جنس نخ و رنگرزی محصول انتخاب شود.
اگر سفره کردی قدیمی یا ارزشمند است، بهتر است پیش از شستوشو با متخصص فرش و دستبافته مشورت شود.
پرسشهای متداول درباره سفره کردی
سفره کردی چیست؟
سفره کردی نوعی گلیم با بافت پیچ است که در میان عشایر کرد خراسان شمالی رواج داشته و در گذشته برای نگهداری و قرار دادن نان استفاده میشده است.
سفره کردی متعلق به کدام استان است؟
سفره کردی بیش از همه با خراسان شمالی و عشایر کرد این منطقه شناخته میشود.
سفره کردی از چه جنسی است؟
در نمونههای سنتی، پشم ماده اولیه اصلی آن است و برای تار و پود از نخهای پشمی استفاده میشود.
نقشهای سفره کردی چیست؟
نقوش هندسی، گیاهی و جانوری از عناصر مهم سفره کردی هستند و برخی موتیفها نامهای محلی خاص دارند.
آیا سفره کردی همان گلیم است؟
سفره کردی در گروه گلیمها قرار میگیرد، اما به دلیل شیوه بافت پیچ و ساختار نقشپردازی خاص خود، یک نوع گلیم معمولی محسوب نمیشود.
آیا سفره کردی همان جاجیم است؟
خیر. سفره کردی و جاجیم دو دستبافته متفاوت با تکنیکهای بافت متفاوت هستند.
آیا سفره کردی دستباف است؟
نمونه سنتی سفره کردی یک دستبافته است و تولید آن به مهارت بافنده نیاز دارد.
سفره کردی چه کاربردی دارد؟
کاربرد سنتی آن برای نان بوده است؛ امروزه میتوان از آن در دکوراسیون، دیوارکوب، زیرانداز و به عنوان یک اثر هنری و فرهنگی استفاده کرد.
سفره کردی برای دکوراسیون مدرن مناسب است؟
بله. ترکیب نقوش هندسی و رنگهای متنوع میتواند در دکوراسیون مدرن و تلفیقی به عنوان عنصر شاخص استفاده شود.
هنگام خرید سفره کردی به چه چیزی توجه کنیم؟
نوع بافت، جنس نخ، کیفیت، ابعاد، منشأ تولید، نقش، رنگرزی و اطلاعات مربوط به بافنده از مهمترین موارد قابل بررسی هستند.
جمعبندی
سفره کردی یکی از دستبافتههای ارزشمند و متمایز عشایر کرد خراسان شمالی است که در گذشته برای نگهداری نان مورد استفاده قرار میگرفت و امروزه بیش از گذشته به عنوان یک اثر هنری و فرهنگی مورد توجه قرار گرفته است.
بافت پیچ، استفاده از پشم، نقشهای هندسی، گیاهی و جانوری و اهمیت ذهنیبافی از ویژگیهایی هستند که هویت این هنر را شکل میدهند.
شناخت سفره کردی تنها شناخت یک نوع گلیم نیست؛ بلکه آشنایی با بخشی از فرهنگ، طبیعت، باورها و مهارتهای بافندگی مردم خراسان شمالی است.
در زمان خرید نیز بهتر است به جای توجه صرف به رنگ و ظاهر، نوع بافت، جنس نخ، کیفیت، منشأ تولید و اطلاعات مربوط به بافنده را بررسی کنید تا انتخاب شما به یک دستبافته واقعاً ارزشمند و متناسب با نیازتان نزدیکتر باشد.














