پلاس‌بافی چیست؟ تاریخچه، پلاس خراسان، انواع و راهنمای خرید پلاس
پلاس‌بافی یکی از دست‌بافته‌های سنتی ایران است که در مناطق مختلف، به‌ویژه خراسان، رواج داشته است. پلاس معمولاً با پشم و به‌عنوان بافته‌ای ضخیم و کاربردی تولید می‌شود و در گذشته برای زیرانداز، روی کرسی، کف چادرهای عشایری و محصولاتی مانند خورجین و توبره استفاده می‌شده است. در این مقاله با تاریخچه پلاس‌بافی، پلاس قاینات و کلات، مواد اولیه، روش بافت، نقش‌ها، کاربردها، تفاوت پلاس با گلیم و جاجیم و نکات خرید پلاس آشنا می‌شوید.
پلاس‌بافی چیست؟ تاریخچه، پلاس خراسان، انواع و راهنمای خرید پلاس
پلاس‌بافی یکی از هنرهای سنتی بافندگی ایران و از دست‌بافته‌هایی است که در مناطق مختلف کشور، به‌ویژه بخش‌هایی از خراسان، سابقه داشته است. پلاس معمولاً نوعی بافته ضخیم و پشمی است که از گذشته برای زیرانداز، پوشش کف و در برخی مناطق برای محصولاتی مانند خورجین، جوال و توبره استفاده می‌شده است.
این دست‌بافته در نگاه اول ممکن است با گلیم یا جاجیم اشتباه گرفته شود، اما ساختار بافت، نوع مواد اولیه، شیوه نقش‌آفرینی و کاربردهای سنتی آن ویژگی‌های متفاوتی دارد.
در این مقاله با پلاس چیست، تاریخچه پلاس‌بافی، مناطق تولید پلاس در ایران، مواد اولیه، روش بافت، نقش‌ها و رنگ‌ها، کاربردهای سنتی و امروزی، تفاوت پلاس با گلیم و جاجیم و نکات مهم برای خرید پلاس آشنا می‌شوید.
پلاس چیست؟
پلاس نوعی دست‌بافته سنتی است که در بسیاری از منابع در گروه بافته‌های پشمی و زیراندازهای سنتی قرار می‌گیرد.
در برخی مناطق، پلاس از پشم گوسفند تهیه می‌شود و در بعضی نمونه‌ها نیز از الیاف یا پارچه‌های تابیده در بافت آن استفاده شده است.
ظاهر پلاس معمولاً نسبتاً ضخیم و ساده است و بسته به منطقه تولید می‌تواند دارای خطوط، چهارخانه‌ها یا نقش‌های ساده هندسی باشد.
پلاس برخلاف بسیاری از زیراندازهای تزئینی ظریف، در گذشته بیش از هر چیز با نیازهای روزمره زندگی روستایی و عشایری ارتباط داشته است؛ یعنی علاوه بر زیبایی، نقش کاربردی و محافظتی نیز داشته است.
پلاس‌بافی چیست؟
پلاس‌بافی هنر تولید این دست‌بافته با استفاده از دار و نخ‌های مناسب بافت است.
در شیوه‌های سنتی، ابتدا تارهای دار آماده می‌شوند و سپس الیاف پشمی یا مواد مورد استفاده در بافت به شکل پود از میان تارها عبور داده می‌شوند.
پلاس در برخی مناطق به شیوه‌ای نزدیک به بافت گلیم تولید می‌شود. منابع مربوط به پلاس‌بافی خراسان شمالی نیز آن را نوعی گلیم پشمی معرفی کرده‌اند.
با این حال، روش بافت و مواد اولیه می‌تواند از یک منطقه به منطقه دیگر تفاوت داشته باشد؛ بنابراین نباید ویژگی یک نوع پلاس محلی را به تمام نمونه‌های ایران تعمیم داد.
تاریخچه پلاس‌بافی در ایران
پلاس از دست‌بافته‌های قدیمی ایران است و در منابع تاریخی و فرهنگی با پوشاک، زیرانداز و زندگی جوامع روستایی و عشایری ارتباط پیدا می‌کند.
درباره قدمت دقیق پلاس‌بافی در سراسر ایران نمی‌توان یک تاریخ واحد ارائه کرد؛ زیرا این هنر در مناطق مختلف با روش‌ها و کاربردهای متفاوتی وجود داشته است.
در برخی منابع، سابقه پلاس به دوره‌های بسیار قدیمی نسبت داده شده و حتی از کاربردهای فرهنگی و آیینی آن صحبت شده است، اما برای بیان یک قدمت دقیق و یکسان برای تمام مناطق تولید پلاس، شواهد تاریخی کافی وجود ندارد.
در خراسان جنوبی، برای نمونه، پلاس‌بافی قاینات سابقه‌ای حدود ۲۰۰ سال گزارش شده و این هنر نسل‌به‌نسل در برخی خانواده‌ها منتقل شده است.
بنابراین بهتر است تاریخچه پلاس را نه به یک نقطه و تاریخ مشخص، بلکه به مجموعه‌ای از سنت‌های بافندگی مناطق مختلف ایران مرتبط بدانیم.
پلاس‌بافی در کدام مناطق ایران رواج داشته است؟
پلاس در مناطق مختلف ایران بافته شده است، اما خراسان یکی از مهم‌ترین مناطق مرتبط با این هنر به شمار می‌رود.
از جمله مناطقی که در منابع به پلاس‌بافی آن‌ها اشاره شده می‌توان به موارد زیر اشاره کرد:
- خراسان جنوبی
- خراسان شمالی
- خراسان رضوی
- کلات نادری
- قاینات
- نهبندان
- سربیشه
- بخش‌هایی از خراسان قدیم
در قاینات، پلاس یکی از دست‌بافته‌های سنتی منطقه معرفی شده و تولید آن در شهرستان‌های مختلف خراسان جنوبی نیز گزارش شده است.
در کلات نادری نیز «پلاس و پلاسچه کلات» به‌عنوان نوعی گلیم پشمی شناخته می‌شود.
البته پلاس محدود به خراسان نیست و نمونه‌هایی از این بافته در دیگر مناطق ایران نیز وجود داشته است.
مواد اولیه پلاس چیست؟
ماده اولیه اصلی بسیاری از نمونه‌های سنتی پلاس، پشم است.
در پلاس‌بافی قاینات، استفاده از نخ پشمی و رنگ‌های گیاهی مورد توجه قرار گرفته و رنگ طبیعی موی بز نیز می‌تواند طیفی از کرم روشن تا سیاه ایجاد کند.
در برخی مناطق دیگر، از پارچه‌های تابیده یا مواد متفاوتی نیز در بافت پلاس استفاده شده است.
بنابراین هنگام خرید پلاس، بهتر است صرفاً نام محصول را ملاک قرار ندهید و درباره جنس تار و پود، نوع نخ و منطقه تولید سؤال کنید.
پلاس چگونه بافته می‌شود؟
روش بافت پلاس بسته به منطقه متفاوت است، اما اصول کلی آن با بسیاری از دست‌بافته‌های داری شباهت دارد.
آماده‌سازی مواد اولیه
ابتدا پشم یا ماده اولیه مورد استفاده آماده می‌شود. در نمونه‌های پشمی، مراحل تمیزکردن، آماده‌سازی و تبدیل الیاف به نخ اهمیت زیادی دارد.
آماده‌سازی نخ
نخ‌های مورد استفاده برای تار و پود آماده می‌شوند. ضخامت و کیفیت نخ روی ظاهر نهایی پلاس تأثیر مستقیم دارد.
چله‌کشی
دار برای بافت آماده می‌شود و تارها در جای خود قرار می‌گیرند.
عبور پود
الیاف پود از میان تارها عبور داده می‌شوند و با کوبیدن مناسب، بافت متراکم شکل می‌گیرد.
ایجاد نقش
در نمونه‌های نقش‌دار، رنگ و ترتیب نخ‌های پود باعث شکل‌گیری خطوط، چهارخانه‌ها یا نقش‌های ساده هندسی می‌شود.
تکمیل بافت
پس از رسیدن بافته به اندازه موردنظر، مراحل پایانی انجام می‌شود تا پلاس برای استفاده آماده شود.
در روش‌های محلی، جزئیات ابزار و تکنیک بافت ممکن است تفاوت داشته باشد.
نقش و طرح پلاس چگونه است؟
پلاس معمولاً در مقایسه با برخی گلیم‌های نقش‌دار، طراحی ساده‌تری دارد.
خطوط افقی، راه‌راه، چهارخانه و نقش‌های هندسی ساده از ویژگی‌هایی هستند که در نمونه‌های مختلف پلاس دیده می‌شوند. در منابع مربوط به پلاس میبد نیز از نقش‌های راه‌راه آبی و قرمز و نمونه‌های چهارخانه یاد شده است.
در برخی مناطق خراسان، پلاس می‌تواند ساده یا دارای نقوش هندسی محدود باشد.
این سادگی به معنای کم‌ارزش‌بودن پلاس نیست؛ بلکه بخشی از هویت آن به کاربرد عملی و سبک زندگی بافندگان و مصرف‌کنندگان سنتی مربوط می‌شود.
رنگ‌های مورد استفاده در پلاس
رنگ پلاس به منطقه، مواد اولیه و شیوه رنگرزی بستگی دارد.
در نمونه‌های مختلف می‌توان رنگ‌هایی مانند:
- قرمز
- آبی
- قهوه‌ای
- کرم
- سیاه
- سفید
- خاکستری
- سبز
را مشاهده کرد.
در برخی نمونه‌های سنتی، رنگ طبیعی پشم یا موی حیوان نیز بدون تغییر زیاد در محصول باقی می‌ماند.
در پلاس‌بافی امروزی نیز ممکن است از نخ‌های رنگ‌شده با رنگ‌های متنوع‌تر استفاده شود.
بنابراین رنگ خاصی را نمی‌توان به‌تنهایی معیار تشخیص پلاس اصل دانست.
کاربرد پلاس در گذشته
یکی از مهم‌ترین کاربردهای پلاس، استفاده به‌عنوان زیرانداز بوده است.
پلاس به دلیل ضخامت و ساختار خود می‌توانست تا حدی از تماس مستقیم بدن یا وسایل با سطح سرد، گرم یا مرطوب زمین جلوگیری کند. به همین دلیل در خانه‌های روستایی و زندگی عشایری کاربرد داشته است.
در برخی مناطق، پلاس برای کف چادرهای عشایری نیز استفاده می‌شده است.
از دیگر کاربردهای گزارش‌شده می‌توان به:
- زیرانداز
- سجاده
- سفره
- روی کرسی
- خورجین
- جوال
- توبره
- برخی وسایل حمل‌ونقل سنتی
اشاره کرد.
پلاس و کرسی
یکی از کاربردهای تاریخی پلاس، استفاده روی کرسی بوده است.
در دوره‌ای که کرسی بخش مهمی از فضای زندگی خانوار ایرانی بود، بافته‌های ضخیم و پشمی مانند پلاس برای ایجاد گرما و پوشش مناسب کاربرد داشتند.
با تغییر شیوه زندگی و کاهش استفاده از کرسی، یکی از بازارهای سنتی پلاس نیز محدودتر شد. برخی گزارش‌های قدیمی‌تر حتی کاهش کاربرد کرسی را یکی از عوامل تهدیدکننده ادامه پلاس‌بافی دانسته‌اند.
این موضوع نمونه‌ای از تأثیر تغییر سبک زندگی بر صنایع دستی است؛ هنری که زمانی یک نیاز روزمره را پاسخ می‌داد، با تغییر نیاز جامعه باید کاربردهای جدیدی پیدا کند.
پلاس چه کاربردهایی دارد؟
امروزه علاوه بر کاربردهای سنتی، می‌توان از پلاس در تولید محصولات جدید نیز استفاده کرد.
بسته به ابعاد و نوع بافت، نمونه‌هایی از کاربردهای امروزی عبارت‌اند از:
- زیرانداز سنتی
- سجاده
- کیف
- خورجین
- رومیزی
- دیوارکوب
- کوسن
- محصولات دکوراتیو
- اکسسوری‌های سنتی
- محصولات هدیه صنایع دستی
در منابع مربوط به پلاس خور و بیابانک نیز کاربردهایی مانند کیف، سجاده و خورجین ذکر شده است.
تفاوت پلاس با گلیم چیست؟
پلاس و گلیم به یکدیگر نزدیک هستند و همین موضوع گاهی باعث اشتباه در نام‌گذاری می‌شود.
پلاس در بسیاری از منابع به‌عنوان نوعی گلیم پشمی معرفی شده است، اما ویژگی‌های آن بسته به منطقه متفاوت است.
گلیم می‌تواند دارای نقوش متنوع‌تر و تکنیک‌های بافت متفاوت باشد، در حالی که پلاس در بسیاری از نمونه‌ها با بافت ساده‌تر، ضخامت بیشتر و کاربردهای سنتی خاص شناخته می‌شود.
به همین دلیل بهتر است پلاس را یک خانواده کاملاً جدا و بی‌ارتباط با گلیم ندانیم؛ بلکه آن را در مجموعه دست‌بافته‌های سنتی نزدیک به گلیم بررسی کنیم.
تفاوت پلاس با جاجیم چیست؟
پلاس و جاجیم از نظر ظاهر ممکن است شباهت‌هایی داشته باشند، اما روش بافت و ساختار آن‌ها متفاوت است.
در منابع مربوط به پلاس، خطوط پلاس بیشتر به‌صورت افقی توصیف شده‌اند، در حالی که در جاجیم ساختار بافت و نقش‌آفرینی متفاوت است.
جاجیم معمولاً با نخ‌های رنگی ظریف‌تر و ساختاری متفاوت بافته می‌شود و در بسیاری از نمونه‌ها هر دو روی آن قابلیت استفاده دارند.
بنابراین شباهت ظاهری نباید باعث شود هر بافته راه‌راه یا رنگارنگ را جاجیم یا پلاس بدانیم.
پلاس‌بافی قاینات
قاینات یکی از مناطقی است که پلاس‌بافی در آن سابقه قابل توجهی دارد.
بر اساس گزارش منتشرشده در سال ۱۴۰۵، پلاس‌بافی قاینات سابقه‌ای حدود ۲۰۰ سال دارد و در گذشته عمدتاً برای تهیه زیرانداز استفاده می‌شده است.
در این منطقه علاوه بر زیرانداز، محصولاتی مانند خورجین، جوال، توبره و خاکش نیز با این شیوه تولید می‌شده‌اند. همچنین برای حفظ این هنر، شناسایی بافندگان و آموزش نسل جدید در دستور کار قرار گرفته است.
این نمونه نشان می‌دهد که پلاس‌بافی می‌تواند از یک محصول سنتی صرفاً کاربردی به محصولی با ظرفیت بازار صنایع دستی تبدیل شود.
پلاس‌بافی خراسان شمالی
پلاس در بخش‌هایی از خراسان شمالی نیز سابقه دارد و با زندگی عشایری و روستایی منطقه ارتباط داشته است.
در این منطقه پلاس به‌عنوان نوعی گلیم پشمی معرفی شده و برای پوشاندن کف چادرهای عشایری و خانه‌های روستایی کاربرد داشته است.
همین ارتباط با زندگی عشایری باعث شده پلاس فقط یک محصول تزئینی نباشد و بخشی از شیوه زندگی و نیازهای روزمره مردم منطقه را نشان دهد.
پلاس کلات چیست؟
کلات نادری در خراسان رضوی نیز یکی از مناطقی است که پلاس در آن شناخته شده است.
«پلاس و پلاسچه کلات» به‌عنوان نوعی گلیم پشمی معرفی شده و در برخی روستاهای کلات بافته می‌شود. در این بافته از پشم تبدیل‌شده به نخ‌های رنگی استفاده می‌شود و دار افقی برای تولید آن به کار رفته است.
پلاس کلات را می‌توان یکی از نمونه‌های منطقه‌ای این هنر دانست که ویژگی‌های خاص خود را در مواد، رنگ و شیوه بافت دارد.
آیا پلاس‌بافی هنوز انجام می‌شود؟
بله، اما میزان تولید آن در همه مناطق یکسان نیست.
برخی مناطق همچنان پلاس‌بافی را حفظ کرده‌اند و در برخی نقاط نیز تلاش‌هایی برای آموزش، احیا و ایجاد بازار جدید برای این هنر انجام می‌شود.
گزارش جدید درباره قاینات نشان می‌دهد که تولید پلاس در این منطقه همچنان ادامه دارد و برای شناسایی بافندگان، آموزش و توسعه بازار آن برنامه‌هایی اجرا شده است.
در نتیجه، بهتر است درباره پلاس‌بافی از عبارت «هنری کاملاً منسوخ‌شده» استفاده نکنیم؛ وضعیت این هنر از منطقه‌ای به منطقه دیگر متفاوت است.
پلاس دستباف را چگونه تشخیص دهیم؟
اگر قصد خرید پلاس سنتی دارید، چند نکته می‌تواند به انتخاب بهتر کمک کند.
جنس نخ
درباره جنس تار و پود سؤال کنید. در بسیاری از نمونه‌های سنتی، پشم نقش اصلی را دارد.
تراکم بافت
بافت باید منسجم و متناسب با نوع محصول باشد.
یکنواختی بافت
در محصولات دستباف ممکن است تفاوت‌های جزئی طبیعی وجود داشته باشد، اما ضعف شدید در بافت یا شل‌شدن تار و پود نشانه کیفیت پایین است.
رنگ
رنگ باید با مشخصات اعلام‌شده محصول هماهنگ باشد. رنگ به‌تنهایی معیار اصالت نیست.
منطقه تولید
اگر پلاس به‌عنوان محصول منطقه‌ای مانند قاینات، کلات یا خراسان شمالی عرضه می‌شود، بهتر است درباره محل تولید و بافنده اطلاعات دریافت کنید.
کاربرد
قبل از خرید مشخص کنید محصول برای زیرانداز، دکور، کیف یا کاربرد دیگری ساخته شده است؛ زیرا ضخامت و نوع بافت برای کاربردهای مختلف متفاوت خواهد بود.
قیمت پلاس به چه عواملی بستگی دارد؟
قیمت پلاس را نمی‌توان فقط بر اساس اندازه تعیین کرد.
عوامل مهم عبارت‌اند از:
- جنس الیاف
- کیفیت نخ
- دستباف یا صنعتی بودن
- تراکم بافت
- کیفیت رنگ
- پیچیدگی نقش
- ابعاد
- منطقه تولید
- مهارت بافنده
- سالم‌بودن بافت
- میزان دست‌ساز بودن محصول
در نمونه‌های دستباف، زمان و مهارت صرف‌شده برای تولید نیز بخشی از ارزش محصول محسوب می‌شود.
آیا پلاس برای دکوراسیون مدرن مناسب است؟
بله، به شرط آنکه نوع مناسب آن انتخاب شود.
سادگی نقش‌ها و بافت پشمی پلاس می‌تواند در دکوراسیون‌هایی با سبک روستیک، سنتی، بوهو یا تلفیقی مورد استفاده قرار گیرد.
برای مثال می‌توان از پلاس در کنار:
- چوب طبیعی
- سفال
- فلزات سنتی
- ظروف صنایع دستی
- کوسن‌های دستباف
- محصولات حصیری
استفاده کرد.
ترکیب پلاس با عناصر مدرن نیز می‌تواند تضاد بصری جالبی ایجاد کند، به‌خصوص زمانی که رنگ‌های طبیعی و نقش‌های ساده انتخاب شوند.
آیا پلاس می‌تواند هدیه صنایع دستی باشد؟
پلاس به دلیل ارتباط با زندگی روستایی و عشایری ایران می‌تواند برای علاقه‌مندان به دست‌بافته‌های سنتی گزینه‌ای متفاوت باشد.
محصولات کوچک‌تر مانند کیف، سجاده، دیوارکوب یا اکسسوری‌های ساخته‌شده از پلاس، برای هدیه مناسب‌تر از نمونه‌های بسیار بزرگ هستند.
در هدیه‌های سازمانی نیز می‌توان از پلاس در محصولاتی استفاده کرد که هدف آن‌ها معرفی هنرهای بومی و هویت ایرانی است. انتخاب محصول باید بر اساس ابعاد، کاربرد، بسته‌بندی و مخاطب انجام شود.
اهمیت حفظ پلاس‌بافی
پلاس‌بافی فقط تولید یک زیرانداز سنتی نیست.
در تار و پود آن، دانش مربوط به پشم، ریسندگی، رنگ، بافت، طراحی و استفاده از محصول وجود دارد.
با تغییر سبک زندگی، بسیاری از کاربردهای سنتی پلاس کاهش پیدا کرده‌اند؛ بنابراین ادامه حیات این هنر نیازمند ایجاد کاربردهای تازه و بازار مناسب برای محصولات آن است.
تجربه قاینات نیز نشان می‌دهد که آموزش بافندگان، شناسایی تولیدکنندگان و معرفی محصول به بازارهای جدید می‌تواند بخشی از مسیر حفظ این هنر باشد.
جمع‌بندی
پلاس‌بافی یکی از دست‌بافته‌های سنتی ایران است که در مناطق مختلف کشور، به‌خصوص خراسان، سابقه داشته است. پلاس معمولاً با پشم و به‌عنوان نوعی بافته ضخیم و کاربردی شناخته می‌شود و در گذشته برای زیرانداز، پوشش کف، روی کرسی و برخی وسایل سنتی مانند خورجین و توبره استفاده می‌شده است.
پلاس در مناطقی مانند قاینات، کلات و خراسان شمالی ویژگی‌های منطقه‌ای متفاوتی دارد و نمی‌توان یک شکل یا روش بافت واحد را به همه نمونه‌های آن نسبت داد.
امروزه علاوه بر کاربردهای سنتی، امکان استفاده از پلاس در محصولات دکوراتیو، کیف، سجاده، دیوارکوب و هدایای صنایع دستی وجود دارد.
اگر قصد خرید پلاس دارید، بهتر است جنس الیاف، کیفیت بافت، منطقه تولید، روش تولید و کاربرد محصول را در کنار قیمت بررسی کنید. شناخت دقیق این دست‌بافته نه‌تنها به انتخاب بهتر کمک می‌کند، بلکه باعث می‌شود یکی از هنرهای کمترشناخته‌شده نساجی سنتی ایران نیز بیشتر دیده شود.
