فرت‌بافی چیست؟ تاریخچه، فرت‌بافی نیشابور و خراسان، روش بافت و کاربردها
فرت‌بافی یکی از هنرهای سنتی نساجی ایران است که در بخش‌هایی از خراسان، از جمله نیشابور، سبزوار، تربت‌جام و برخی روستاهای خراسان رضوی رواج داشته است. در این هنر، پارچه با دستگاه‌های سنتی و تار و پود بافته می‌شود و در گذشته برای تولید لباس، روسری، دستمال، چادرشب و دیگر محصولات پارچه‌ای کاربرد داشته است. در این مقاله با تاریخچه فرت‌بافی، مناطق مهم، مواد اولیه، دستگاه و روش بافت، ویژگی‌ها، کاربردها و وضعیت امروزی این هنر آشنا می‌شوید.
فرت‌بافی چیست؟ تاریخچه، فرت‌بافی نیشابور و خراسان، روش بافت و کاربردها
فرت‌بافی یکی از هنرهای سنتی نساجی ایران است که در بخش‌هایی از خراسان سابقه‌ای طولانی دارد. در این هنر، پارچه با استفاده از دستگاه‌های سنتی و به کمک تار و پود بافته می‌شود و در گذشته بخشی از نیاز مردم مناطق روستایی به پارچه و پوشاک را تأمین می‌کرد.
فرت‌بافی در مناطق مختلف با نام‌ها و شیوه‌های محلی متفاوت شناخته شده است. نیشابور، سبزوار، تربت‌جام و برخی روستاهای خراسان از جمله مناطقی هستند که سابقه فرت‌بافی در آنها گزارش شده است. در برخی نقاط نیز اصطلاح‌هایی مانند «تُنبافی» یا «توبافی» برای گونه‌هایی از این بافته به کار رفته است. فهرست رشته‌های صنایع دستی ایران نیز فرت‌بافی یا «تُنبافی» را در گروه بافته‌های سنتی قرار می‌دهد.
در این مقاله با فرت‌بافی، تاریخچه آن، مناطق مهم تولید، دستگاه فرت‌بافی، مواد اولیه، روش بافت، ویژگی‌ها، نقش‌ها و کاربردهای پارچه فرت و همچنین وضعیت این هنر در روزگار معاصر آشنا می‌شویم.
فرت‌بافی چیست؟
فرت‌بافی نوعی پارچه‌بافی سنتی است که با استفاده از دستگاه بافندگی دستی انجام می‌شود. در این روش، تارها به صورت منظم روی دستگاه قرار می‌گیرند و با عبور پود از میان تارها، پارچه شکل می‌گیرد.
فرت‌بافی در گروه نساجی سنتی ایران قرار دارد و برخلاف بسیاری از هنرهای دستی که محصول نهایی آنها بیشتر جنبه تزئینی دارد، بخش مهمی از کاربرد تاریخی آن به تولید پارچه برای مصرف روزمره مربوط بوده است.
پارچه حاصل از فرت‌بافی می‌توانسته برای تهیه لباس، روسری، دستمال، چادرشب و برخی دیگر از محصولات پارچه‌ای استفاده شود. در سبزوار نیز منابع مردم‌شناسی از تولید انواع لباس، چادرشب، دستمال و روسری با دستگاه فرت‌بافی یاد کرده‌اند.
فرت‌بافی در کدام مناطق ایران رواج داشته است؟
فرت‌بافی بیش از همه با مناطق خراسان شناخته می‌شود، اما این هنر را نمی‌توان به یک روستا یا شهر محدود کرد.
از جمله مناطقی که در منابع مختلف با فرت‌بافی ارتباط دارند می‌توان به موارد زیر اشاره کرد:
- نیشابور
- سبزوار
- تربت‌جام
- کوهسرخ
- تایباد
- برخی روستاهای خراسان رضوی
- مناطقی از خراسان بزرگ
در روستای بوژان نیشابور، فرت‌بافی از صنایع دستی منطقه معرفی شده و در منابع محلی از آن به عنوان هنری قدیمی یاد شده است. در سبزوار نیز روستای استاج یکی از کانون‌های شناخته‌شده فرت‌بافی معرفی شده است.
در سال‌های اخیر نیز گزارش‌هایی از احیای فرت‌بافی در برخی مناطق خراسان منتشر شده است. برای نمونه، در روستای ایور شهرستان کوهسرخ، فرت‌بافی به عنوان یکی از هنرهای سنتی منطقه با دستگاه‌های دستی چهارپداله یا چهاروردی ادامه یافته است.
فرت‌بافی نیشابور چیست؟
فرت‌بافی نیشابور یکی از شناخته‌شده‌ترین نمونه‌های این هنر در خراسان است.
نیشابور از گذشته یکی از مراکز مهم تولید منسوجات در خراسان بوده و شواهد تاریخی از اهمیت پارچه‌بافی این منطقه در دوره‌های مختلف خبر می‌دهند.
در منابع محلی، فرت‌بافی نیشابور با نام «فردبافی» نیز ثبت شده و روستای بوژان یکی از مراکز شناخته‌شده این هنر معرفی شده است.
یکی از ویژگی‌های مهم فرت‌بافی نیشابور ارتباط آن با زندگی روزمره روستایی است. این هنر فقط برای تولید یک محصول تزئینی شکل نگرفته بود، بلکه پارچه تولیدشده برای پوشاک و نیازهای خانوار نیز مورد استفاده قرار می‌گرفت.
فرت‌بافی سبزوار
سبزوار نیز از مناطق مهم فرت‌بافی در خراسان به شمار می‌رود.
در منابع مربوط به موزه مردم‌شناسی سبزوار آمده است که پیش از گسترش پارچه‌های صنعتی، بخشی از پارچه مورد استفاده برای پوشاک زنان در کارگاه‌های پارچه‌بافی و فرت‌بافی تولید می‌شد.
روستای استاج نیز به عنوان یکی از کانون‌های اصلی فرت‌بافی سبزوار معرفی شده است. در این منطقه، فرت‌بافی علاوه بر ارزش هنری، بخشی از اقتصاد خانوار محسوب می‌شده است.
این موضوع نشان می‌دهد که فرت‌بافی را باید فقط یک تکنیک هنری ندانست؛ این هنر در گذشته بخشی از نظام تولید و معیشت روستاها نیز بوده است.
فرت‌بافی تربت‌جام
تربت‌جام نیز یکی از مناطق مهم در ادامه سنت فرت‌بافی خراسان است.
روستای بزد در شهرستان تربت‌جام به دلیل پارچه‌بافی سنتی و فرت‌بافی شناخته می‌شود. در گزارش‌های منتشرشده درباره این هنر، فرت‌بافی بزد به عنوان یک سنت محلی با ویژگی‌های فرهنگی و تاریخی مشخص معرفی شده و تلاش‌هایی برای ثبت آن در فهرست میراث ناملموس کشور مطرح شده است.
در فرت‌بافی بزد، بخشی از تولید توسط زنان روستا انجام می‌شود و مهارت بافت از نسلی به نسل دیگر منتقل شده است.
مواد اولیه فرت‌بافی چیست؟
مواد اولیه فرت‌بافی بر اساس منطقه، نوع محصول و دوره تاریخی می‌تواند متفاوت باشد.
در بافته‌های سنتی خراسان از الیاف مختلفی مانند پنبه، پشم و گاهی دیگر الیاف طبیعی استفاده شده است. منابع مردم‌شناسی مربوط به سبزوار نیز از پنبه، کتان، پشم و کرک به عنوان مواد اولیه بافته‌های سنتی منطقه یاد می‌کنند.
در فرت‌بافی، نخ باید متناسب با نوع پارچه و کاربرد نهایی انتخاب شود.
به طور کلی می‌توان مواد مورد استفاده را شامل موارد زیر دانست:
- نخ پنبه‌ای
- نخ پشمی در برخی گونه‌ها
- الیاف طبیعی محلی
- نخ‌های رنگ‌شده برای ایجاد طرح و نقش
نوع نخ، ضخامت آن و میزان تابندگی می‌تواند روی استحکام، ظاهر، لطافت و تراکم پارچه تأثیر بگذارد.
دستگاه فرت‌بافی چگونه است؟
فرت‌بافی با دستگاه‌های سنتی پارچه‌بافی انجام می‌شود.
ساختار دستگاه بسته به منطقه و نوع فرت‌بافی ممکن است تفاوت‌هایی داشته باشد، اما اجزایی برای نگهداری تار، کنترل حرکت تارها و عبور پود در آن وجود دارد.
در برخی مناطق، دستگاه فرت‌بافی چهاروردی یا چهارپداله معرفی شده است. در روستای ایور کوهسرخ نیز استفاده از دستگاه‌های دستی چهارپداله یا چهاروردی گزارش شده است.
در منابع مربوط به سبزوار نیز برای دستگاه فرت‌بافی اجزایی مانند گوگا، دسته و نورد ذکر شده است.
تفاوت ساخت دستگاه‌ها نشان می‌دهد که فرت‌بافی در مناطق مختلف با توجه به سنت محلی تکامل پیدا کرده است.
فرت‌بافی چگونه انجام می‌شود؟
فرآیند فرت‌بافی را می‌توان به چند مرحله اصلی تقسیم کرد.
۱. آماده‌سازی نخ
ابتدا نخ مناسب برای تار و پود آماده می‌شود. در صورت نیاز، نخ‌ها پیش از بافت رنگرزی می‌شوند.
۲. آماده‌سازی تار
نخ‌های تار با نظم و تعداد مشخص روی دستگاه قرار می‌گیرند. این مرحله برای ایجاد عرض و تراکم مناسب پارچه اهمیت زیادی دارد.
۳. تنظیم دستگاه
بافنده تارها را از بخش‌های مختلف دستگاه عبور می‌دهد و سیستم ورد یا پدال را تنظیم می‌کند.
۴. ایجاد دهانه بافت
با حرکت پدال یا ورد، بخشی از تارها بالا و بخشی پایین قرار می‌گیرند و فضای لازم برای عبور پود ایجاد می‌شود.
۵. عبور پود
نخ پود از میان تارها عبور می‌کند.
۶. کوبیدن پود
پس از عبور پود، بافنده آن را به تارهای قبلی نزدیک می‌کند تا بافت متراکم و منظم شکل بگیرد.
۷. تکرار بافت
این چرخه بارها تکرار می‌شود تا پارچه به طول مورد نظر برسد.
مهارت بافنده در کنترل کشش تار، نظم پود، تراکم بافت و ترکیب رنگ‌ها نقش مهمی در کیفیت پارچه دارد.
ویژگی‌های پارچه فرت چیست؟
پارچه فرت را نمی‌توان با یک مشخصات کاملاً ثابت توصیف کرد؛ زیرا نوع نخ، منطقه تولید، کاربرد و روش بافت روی ویژگی‌های آن تأثیر می‌گذارد.
با این حال، ویژگی‌های عمومی فرت‌بافی سنتی شامل موارد زیر است:
- دست‌بافت بودن در شیوه سنتی
- تولید روی دستگاه بافندگی دستی
- استفاده از الیاف طبیعی در بسیاری از نمونه‌ها
- امکان ایجاد طرح‌های متنوع
- قابلیت استفاده برای محصولات کاربردی
- ارتباط نزدیک با فرهنگ و زندگی روستایی
- تنوع در رنگ و نقش
- انتقال مهارت بافت به صورت نسل‌به‌نسل
نقش‌ها و طرح‌های فرت‌بافی
طرح فرت می‌تواند بسته به منطقه و نوع پارچه متفاوت باشد.
در بافته‌های سنتی خراسان، استفاده از نقش‌های هندسی، گیاهی و گاهی الهام‌گرفته از محیط طبیعی گزارش شده است. منابع مربوط به فنون بافته‌های سنتی سبزوار نیز از نقوش گیاهی، حیوانی، انسانی و هندسی در این محصولات یاد می‌کنند.
در برخی نمونه‌ها نیز رنگ‌آمیزی نخ‌ها و نحوه قرار گرفتن تار و پود، بدون استفاده از نقاشی یا چاپ جداگانه، نقش اصلی را در ایجاد ظاهر پارچه دارد.
به همین دلیل، شناخت فرت‌بافی فقط از طریق نام محصول کافی نیست و باید به تکنیک بافت، طرح، رنگ و منطقه تولید نیز توجه کرد.
فرت‌بافی چه کاربردهایی داشته است؟
یکی از ویژگی‌های مهم فرت‌بافی، تنوع کاربرد آن است.
در گذشته، پارچه فرت برای نیازهای مختلف خانوار تولید می‌شد.
برخی کاربردهای گزارش‌شده عبارت‌اند از:
- لباس
- پوشاک محلی
- روسری
- دستمال
- چادرشب
- پارچه‌های مورد استفاده در خانه
- برخی محصولات پارچه‌ای سنتی
در سبزوار، منابع مردم‌شناسی به طور مشخص از بافت لباس، چادرشب، دستمال و روسری با دستگاه فرت‌بافی نام برده‌اند.
این کاربردها نشان می‌دهد که فرت‌بافی در گذشته بخشی از چرخه تولید پارچه برای مصرف مستقیم خانواده بوده است.
فرت‌بافی و اقتصاد خانواده
فرت‌بافی در برخی روستاها تنها یک فعالیت هنری نبوده و با اقتصاد خانوار نیز ارتباط داشته است.
در بسیاری از مناطق روستایی، تولید صنایع دستی امکان کسب درآمد در کنار فعالیت‌های کشاورزی و دامداری را فراهم می‌کرد.
منابع مربوط به سبزوار فرت‌بافی را یکی از فعالیت‌هایی معرفی کرده‌اند که برای زنان و دختران روستا علاوه بر ارزش هنری، نقش اقتصادی و درآمدی نیز داشته است.
در سال‌های اخیر نیز احیای فرت‌بافی در برخی روستاهای خراسان با هدف حفظ میراث فرهنگی و ایجاد فرصت اقتصادی برای خانواده‌ها دنبال شده است.
چرا فرت‌بافی کم‌رونق شد؟
یکی از مهم‌ترین دلایل کاهش فرت‌بافی، گسترش تولید صنعتی پارچه بود.
پارچه‌های ماشینی با سرعت بسیار بیشتری تولید می‌شوند و امکان عرضه در حجم بالا و تنوع گسترده را دارند.
با تغییر سبک زندگی و کاهش نیاز خانوارها به تولید پارچه در خانه نیز بسیاری از دستگاه‌های سنتی بلااستفاده شدند.
در سبزوار، منابع مردم‌شناسی کاهش فرت‌بافی را با گسترش پارچه‌های صنعتی و دستگاه‌های ماشینی مرتبط دانسته‌اند.
این روند در بسیاری از هنرهای نساجی سنتی ایران نیز اتفاق افتاده است.
آیا فرت‌بافی هنوز انجام می‌شود؟
بله، اما میزان فعالیت آن در همه مناطق یکسان نیست.
برخی مراکز و روستاها همچنان این هنر را حفظ کرده‌اند و در برخی مناطق نیز طرح‌های احیای آن اجرا شده است.
برای نمونه، فرت‌بافی در روستای ایور کوهسرخ همچنان توسط بانوان هنرمند انجام می‌شود و روش سنتی آن با دستگاه دستی حفظ شده است.
در سبزوار نیز گزارش‌هایی درباره احیای این رشته صنایع دستی منتشر شده است.
بنابراین اگرچه فرت‌بافی مانند گذشته فراگیر نیست، اما نمی‌توان آن را کاملاً از میان رفته دانست.
تفاوت فرت‌بافی با پارچه‌بافی معمولی چیست؟
فرت‌بافی در اصل یکی از شکل‌های پارچه‌بافی سنتی است؛ بنابراین تفاوت آن با مفهوم کلی پارچه‌بافی در روش تولید و زمینه فرهنگی آن است.
«پارچه‌بافی» اصطلاحی گسترده برای تولید پارچه است، اما «فرت‌بافی» به سنت و تکنیک خاصی از بافت پارچه با دستگاه‌های دستی در مناطق مشخص اشاره می‌کند.
به عبارت ساده، هر فرت‌بافی نوعی پارچه‌بافی است، اما هر پارچه‌بافی فرت‌بافی محسوب نمی‌شود.
تفاوت فرت‌بافی با کرباس‌بافی چیست؟
کرباس‌بافی و فرت‌بافی هر دو در گروه نساجی سنتی ایران قرار دارند، اما دو عنوان متفاوت هستند.
کرباس بیشتر به نوعی پارچه سنتی، عمدتاً پنبه‌ای و کاربردی اشاره دارد؛ در حالی که فرت‌بافی نام یک سنت و تکنیک پارچه‌بافی است که در بخش‌هایی از خراسان رواج داشته است.
ممکن است هر دو از الیاف مشابه استفاده کنند، اما منطقه تولید، دستگاه، سنت محلی و نوع محصول می‌تواند متفاوت باشد.
تفاوت فرت‌بافی با جاجیم‌بافی چیست؟
فرت‌بافی و جاجیم‌بافی هر دو از هنرهای نساجی سنتی ایران هستند، اما ساختار و کاربرد آنها متفاوت است.
جاجیم در گروه بافته‌های سنتی تارنما قرار می‌گیرد و معمولاً با ساختاری خاص و طرح‌های راه‌راه یا هندسی شناخته می‌شود.
فرت‌بافی بیشتر به پارچه‌بافی با دستگاه سنتی در مناطق خراسان مربوط است و محصولات آن می‌توانند برای پوشاک و مصارف مختلف استفاده شوند.
بنابراین نباید صرفاً به دلیل دست‌بافت بودن، این دو هنر را یکسان دانست.
فرت‌بافی چه ارتباطی با فرهنگ خراسان دارد؟
یکی از مهم‌ترین ارزش‌های فرت‌بافی، ارتباط آن با زندگی روزمره مردم خراسان است.
این هنر از یک سو با تولید پارچه و پوشاک ارتباط داشته و از سوی دیگر بخشی از مهارت‌های سنتی زنان و خانواده‌های روستایی بوده است.
فرت‌بافی همچنین نمونه‌ای از رابطه میان محیط، مواد اولیه و صنایع دستی است. در مناطقی که پنبه، پشم و دیگر الیاف طبیعی در دسترس بوده‌اند، امکان شکل‌گیری و ادامه سنت‌های بافندگی بیشتر بوده است.
به همین دلیل، مطالعه فرت‌بافی می‌تواند بخشی از تاریخ اجتماعی و اقتصادی روستاهای خراسان را نیز روشن کند.
هنگام خرید پارچه فرت به چه نکاتی توجه کنیم؟
اگر محصولی با عنوان «فرت‌بافی» خریداری می‌کنید، بهتر است اطلاعات دقیق‌تری درباره آن داشته باشید.
محل تولید
بپرسید پارچه در کدام منطقه یا روستا تولید شده است.
روش تولید
اگر محصول به عنوان دست‌بافت عرضه می‌شود، درباره دستگاه و روش بافت اطلاعات دریافت کنید.
جنس نخ
نوع تار و پود می‌تواند روی کیفیت و کاربرد پارچه تأثیر زیادی داشته باشد.
یکنواختی بافت
پارچه باید متناسب با نوع بافت، تراکم و نظم قابل قبول داشته باشد.
رنگ و نقش
رنگ‌ها و نقش‌های پارچه باید با شیوه تولید و نوع محصول هماهنگ باشند.
کاربرد
قبل از خرید مشخص کنید پارچه برای پوشاک، دکوراسیون، صنایع دستی یا کاربرد دیگری در نظر گرفته شده است.
اطلاعات بافنده
اگر محصول مستقیماً از هنرمند یا کارگاه محلی تهیه می‌شود، اطلاعات درباره بافنده و محل تولید می‌تواند به ارزش فرهنگی و مستند بودن محصول کمک کند.
آیا فرت‌بافی می‌تواند در طراحی محصولات امروزی استفاده شود؟
بله. یکی از راه‌های حفظ هنرهای نساجی سنتی، استفاده از آنها در محصولات متناسب با نیاز امروز است.
پارچه‌های فرت می‌توانند در طراحی محصولاتی مانند:
- کیف و اکسسوری
- رومیزی
- کوسن
- پوشاک
- شال و روسری
- محصولات دکوراتیو
- بسته‌بندی‌های هنری
- هدایای فرهنگی
به کار گرفته شوند.
البته استفاده امروزی از یک هنر سنتی زمانی ارزشمندتر است که هویت تکنیک و منشأ آن حفظ شود و صرفاً از ظاهر آن به عنوان یک طرح تزئینی استفاده نشود.
چرا شناخت فرت‌بافی اهمیت دارد؟
فرت‌بافی نمونه‌ای از هنرهایی است که ممکن است در مقایسه با صنایع دستی مشهور ایران کمتر شناخته شده باشد، اما ارزش آن تنها به میزان شهرتش وابسته نیست.
این هنر بخشی از دانش سنتی پارچه‌بافی، ابزارهای بومی، مهارت‌های خانوادگی و تاریخ زندگی مردم مناطق خراسان را در خود جای داده است.
شناخت چنین هنرهایی باعث می‌شود تصویر ما از صنایع دستی ایران محدود به فرش، گلیم، میناکاری، خاتم‌کاری یا قلم‌زنی نباشد.
نساجی سنتی ایران مجموعه‌ای گسترده از هنرها را دربرمی‌گیرد و فرت‌بافی یکی از بخش‌های مهم این مجموعه است.
جمع‌بندی
فرت‌بافی یکی از هنرهای سنتی نساجی ایران است که سابقه آن در بخش‌هایی از خراسان، به‌ویژه نیشابور، سبزوار، تربت‌جام و برخی روستاهای خراسان رضوی ثبت و مستند شده است.
در این هنر، پارچه با دستگاه‌های سنتی و با عبور تار و پود از یکدیگر تولید می‌شود. مواد اولیه بسته به منطقه و نوع بافت می‌تواند شامل پنبه، پشم، کتان و دیگر الیاف طبیعی باشد.
فرت‌بافی در گذشته کاربردی فراتر از یک هنر تزئینی داشته و برای تولید لباس، روسری، دستمال، چادرشب و دیگر محصولات پارچه‌ای استفاده می‌شده است.
گسترش پارچه‌های صنعتی باعث کاهش رونق این هنر شد، اما در برخی مناطق هنوز ادامه دارد و تلاش‌هایی برای احیای آن صورت گرفته است.
شناخت فرت‌بافی کمک می‌کند یکی از بخش‌های کمتر شناخته‌شده اما ارزشمند میراث نساجی ایران را بهتر بشناسیم؛ میراثی که علاوه بر ارزش هنری، با تاریخ زندگی، اقتصاد خانوار و فرهنگ مناطق مختلف کشور پیوند خورده است.
منابع مورد استفاده
- فهرست رشته‌های صنایع دستی ایران؛ معرفی فرت‌بافی در گروه بافته‌های سنتی.
- منابع مردم‌شناسی سبزوار؛ اطلاعات مربوط به دستگاه، کاربردها و جایگاه فرت‌بافی در منطقه.
- منابع مربوط به نیشابور و بوژان؛ سابقه فرت‌بافی در منطقه.
- گزارش مربوط به فرت‌بافی روستای ایور کوهسرخ؛ روش سنتی و وضعیت معاصر این هنر.
- گزارش‌های مربوط به فرت‌بافی تربت‌جام و روستای بزد.
