متقال‌بافی چیست؟ تاریخچه، چیت‌بافی، روش بافت و کاربرد پارچه متقال در ایران
متقال‌بافی یکی از شیوه‌های سنتی پارچه‌بافی ایران است که در آن پارچه‌ای پنبه‌ای با بافت ساده تولید می‌شود. متقال در گذشته در بخش‌هایی از ایران از جمله قم، اصفهان و بروجرد تولید می‌شده و با هنرهایی مانند چیت‌سازی و چاپ قلمکار نیز ارتباط داشته است. در این مقاله با تعریف متقال، تفاوت متقال و چیت، مواد اولیه، روش بافت، کاربردها، تفاوت آن با کرباس و ترمه و وضعیت امروزی متقال‌بافی آشنا می‌شوید.
متقال‌بافی چیست؟ تاریخچه، چیت‌بافی، روش بافت و کاربرد پارچه متقال در ایران
متقال‌بافی یکی از شیوه‌های سنتی پارچه‌بافی در ایران است که در آن پارچه‌ای پنبه‌ای با بافت ساده تولید می‌شود. «متقال» در منابع آموزشی هنر و نساجی به‌عنوان پارچه‌ای بافته‌شده از نخ پنبه و با ساختار ساده معرفی شده و «چیت‌بافی» یا «متقال‌بافی» نیز به فرآیند تولید چنین پارچه‌ای گفته شده است.
این هنر در گذشته بخشی از سنت گسترده نساجی ایران بوده و در مناطقی از کشور، از جمله قم و اصفهان، سابقه داشته است. متقال علاوه بر استفاده به‌عنوان یک پارچه ساده، در برخی مناطق به‌عنوان زمینه‌ای برای چاپ و قلمکار نیز اهمیت داشته است.
امروزه متقال‌بافی سنتی مانند گذشته رونق ندارد و بخش قابل توجهی از تولید پارچه به روش صنعتی انجام می‌شود؛ با این حال، شناخت متقال‌بافی برای آشنایی با تاریخ نساجی ایران و ارتباط میان پارچه‌بافی، پوشاک و هنرهای چاپ سنتی اهمیت دارد.
در این مقاله با متقال‌بافی، تفاوت متقال و چیت، مواد اولیه، روش بافت، کاربردهای تاریخی، مناطق مرتبط با این هنر و تفاوت آن با کرباس و دیگر پارچه‌های سنتی آشنا می‌شویم.
متقال چیست؟
متقال نوعی پارچه پنبه‌ای است که با بافت ساده تولید می‌شود.
در بافت ساده، تار و پود به صورت منظم از روی یکدیگر عبور می‌کنند و ساختاری یکنواخت ایجاد می‌شود. منابع آموزشی هنر نیز متقال یا چیت را پارچه‌ای معرفی می‌کنند که با نخ پنبه و به روش بافت ساده تولید می‌شود.
به همین دلیل، متقال را نباید صرفاً به عنوان یک نام تجاری برای پارچه امروزی در نظر گرفت؛ این واژه در تاریخ نساجی و پارچه‌بافی ایران نیز کاربرد داشته است.
متقال‌بافی چیست؟
متقال‌بافی یا چیت‌بافی به شیوه تولید پارچه متقال گفته می‌شود.
در این روش، نخ‌های پنبه‌ای به عنوان تار و پود روی دستگاه بافندگی قرار می‌گیرند و با تکرار بافت ساده، سطح پارچه شکل می‌گیرد.
در مقایسه با برخی هنرهای نساجی سنتی که بر ایجاد نقش‌های پیچیده یا بافت‌های ویژه تمرکز دارند، متقال‌بافی بیشتر بر تولید یک پارچه ساده و کاربردی استوار است.
همین ویژگی باعث شده متقال در دوره‌های مختلف برای کاربردهای گوناگون مورد استفاده قرار گیرد.
چرا به متقال، چیت هم گفته می‌شود؟
یکی از پرسش‌های رایج درباره متقال این است که آیا متقال و چیت دقیقاً یک چیز هستند یا خیر.
در منابع آموزشی هنر، «چیت یا متقال» پارچه‌ای پنبه‌ای با بافت ساده معرفی شده و «چیت‌بافی یا متقال‌بافی» برای بافت آن به کار رفته است.
با این حال، واژه چیت در کاربرد تاریخی و بازار پارچه گاهی برای پارچه‌های پنبه‌ای چاپ‌شده نیز به کار رفته است. به همین دلیل، در بررسی نمونه‌های تاریخی بهتر است فقط به نام پارچه اکتفا نکنیم و روش بافت، نوع نخ و کاربرد آن را نیز در نظر بگیریم.
تاریخچه متقال‌بافی در ایران
ایران سابقه طولانی در تولید پارچه‌های دست‌بافت دارد و متقال‌بافی را باید در همین سنت گسترده نساجی بررسی کرد.
پیش از گسترش صنعت نساجی ماشینی، بخش قابل توجهی از پارچه مورد نیاز مردم در کارگاه‌ها و بافندگی‌های سنتی تولید می‌شد. پارچه‌های پنبه‌ای ساده به دلیل در دسترس بودن پنبه و کاربرد گسترده در زندگی روزمره، جایگاه مهمی در این نظام تولید داشتند.
متقال نیز در همین گروه قرار می‌گرفت.
در منابع تاریخی و فرهنگی، متقال در کنار پارچه‌هایی مانند کرباس، چلوار و دیگر منسوجات پنبه‌ای دیده می‌شود.
همچنین شواهد مربوط به صنایع دستی استان‌هایی مانند قم و اصفهان نشان می‌دهد که متقال‌بافی در دوره‌هایی بخشی از فعالیت‌های سنتی این مناطق بوده است. در معرفی صنایع دستی قم، متقال‌بافی به‌عنوان یکی از صنایع سنتی استان ذکر شده است.
متقال‌بافی در کدام مناطق ایران رواج داشته است؟
متقال‌بافی مانند بسیاری از هنرهای نساجی سنتی ایران محدود به یک منطقه نبوده است.
در فهرست رشته‌های صنایع دستی ایران، متقال‌بافی در گروه نساجی سنتی قرار گرفته است.
از جمله مناطقی که در منابع با متقال‌بافی یا تولید متقال ارتباط دارند می‌توان به موارد زیر اشاره کرد:
- قم
- اصفهان
- بروجرد
- برخی مناطق دارای سنت پارچه‌بافی پنبه‌ای
در مورد اصفهان، منابع مربوط به وضعیت صنایع دستی این استان، متقال‌بافی را در میان رشته‌هایی قرار داده‌اند که در اثر تغییر شرایط تولید و بازار با کاهش رونق مواجه شده‌اند.
در بروجرد نیز منابع تاریخی از تولید متقال در کنار انواع دیگری از پارچه‌های مورد استفاده برای چیت و پوشاک خبر می‌دهند.
بنابراین نمی‌توان متقال‌بافی را به یک شهر واحد نسبت داد؛ بلکه باید آن را بخشی از سنت گسترده پارچه‌بافی پنبه‌ای ایران دانست.
مواد اولیه متقال‌بافی چیست؟
ماده اولیه اصلی متقال، پنبه و نخ پنبه‌ای است.
در تولید پارچه، نخ‌هایی که در طول پارچه قرار می‌گیرند «تار» و نخ‌هایی که در عرض پارچه قرار می‌گیرند «پود» نام دارند. با قرارگیری منظم این دو گروه نخ و ایجاد بافت ساده، پارچه متقال شکل می‌گیرد.
مهم‌ترین مواد مورد استفاده عبارت‌اند از:
- الیاف پنبه
- نخ پنبه‌ای برای تار
- نخ پنبه‌ای برای پود
- مواد رنگزا در صورت تولید پارچه رنگی
- مواد مورد نیاز برای تکمیل یا آماده‌سازی پارچه
کیفیت پنبه و نخ، ضخامت تار و پود و میزان تراکم بافت می‌تواند روی ظاهر و استحکام متقال تأثیر بگذارد.
متقال چگونه بافته می‌شود؟
فرآیند متقال‌بافی از نظر کلی مانند دیگر شیوه‌های پارچه‌بافی تار و پودی است.
۱. آماده‌سازی پنبه
ابتدا الیاف پنبه برای ریسندگی آماده می‌شوند.
۲. تبدیل الیاف به نخ
پنبه به نخ تبدیل می‌شود. کیفیت و یکنواختی نخ بر کیفیت پارچه نهایی تأثیر دارد.
۳. آماده‌سازی تار
نخ‌های تار به تعداد و تراکم مشخص روی دستگاه قرار می‌گیرند.
۴. آماده‌سازی پود
نخ پود برای عبور از میان تارها آماده می‌شود.
۵. ایجاد دهانه بافت
دستگاه بافندگی تارها را به شکلی جابه‌جا می‌کند که فضای لازم برای عبور پود ایجاد شود.
۶. عبور پود
نخ پود از میان تارها عبور داده می‌شود.
۷. کوبیدن پود
پود در کنار ردیف‌های قبلی قرار می‌گیرد تا سطح پارچه شکل بگیرد.
۸. تکرار بافت
این فرآیند ادامه پیدا می‌کند تا پارچه به طول مورد نظر برسد.
در بافت ساده، نظم تار و پود اهمیت زیادی دارد و کوچک‌ترین تغییر در کشش نخ‌ها می‌تواند بر یکنواختی پارچه اثر بگذارد.
بافت ساده متقال چیست؟
یکی از ویژگی‌های اصلی متقال، استفاده از بافت ساده است.
در بافت ساده، هر نخ پود به صورت منظم یکی در میان از روی تار و زیر تار عبور می‌کند. همین ساختار نسبتاً ساده باعث ایجاد پارچه‌ای یکنواخت و مقاوم می‌شود.
بافت ساده یکی از بنیادی‌ترین روش‌های تولید پارچه است و در آموزش نساجی نیز در کنار بافت‌های سرژه و ساتین به عنوان یکی از ساختارهای اصلی بافت تاری ـ پودی معرفی می‌شود.
بنابراین شناخت «بافت ساده» برای درک ساختار متقال اهمیت زیادی دارد.
ویژگی‌های پارچه متقال
متقال به دلیل ساختار ساده و پنبه‌ای خود ویژگی‌هایی دارد که آن را برای کاربردهای مختلف مناسب کرده است.
ویژگی‌های عمومی متقال عبارت‌اند از:
- پایه پنبه‌ای
- بافت ساده
- ساختار منظم تار و پود
- ظاهر نسبتاً ساده
- قابلیت استفاده در کاربردهای مختلف
- امکان چاپ و رنگ‌آمیزی
- قابلیت دوخت و برش
- تولید در ضخامت‌ها و کیفیت‌های متفاوت
البته تمام پارچه‌هایی که امروزه با نام متقال عرضه می‌شوند الزاماً مشخصات یکسانی ندارند؛ ضخامت، تراکم و کیفیت نخ می‌تواند با توجه به نوع تولید متفاوت باشد.
متقال چه کاربردهایی داشته است؟
متقال به دلیل ساده بودن ساختار و قابلیت استفاده در دوخت و چاپ، کاربردهای مختلفی داشته است.
از جمله کاربردهای تاریخی و سنتی آن می‌توان به موارد زیر اشاره کرد:
- پوشاک
- آستر
- پارچه‌های خانگی
- دستمال و محصولات پارچه‌ای
- بوم و زمینه برخی کارهای هنری
- زمینه چاپ سنتی
- قلمکار
- بسته‌بندی و کاربردهای عمومی
کاربرد دقیق متقال در دوره‌ها و مناطق مختلف یکسان نبوده است.
یکی از مهم‌ترین ارتباط‌های متقال با هنرهای سنتی ایران، استفاده از پارچه‌های پنبه‌ای به عنوان زمینه برای چاپ‌های سنتی است.
ارتباط متقال با قلمکاری و چیت
یکی از جذاب‌ترین بخش‌های تاریخ متقال، ارتباط آن با چاپ سنتی پارچه است.
در برخی سنت‌های چاپ پارچه، ابتدا یک زمینه پارچه‌ای مناسب تهیه می‌شد و سپس نقوش با قالب یا روش‌های دیگر روی آن ایجاد می‌شدند.
در بروجرد، برای نمونه، منابع تاریخی از وجود کارگاه‌های پارچه‌بافی و تولید متقال در ارتباط با تولید پارچه برای چیت و قلمکار خبر داده‌اند.
به این ترتیب، متقال فقط یک محصول نهایی نبود؛ می‌توانست ماده اولیه یا زمینه‌ای برای ایجاد محصول هنری دیگری نیز باشد.
این ارتباط میان نساجی و چاپ سنتی یکی از نمونه‌های مهم پیوند رشته‌های مختلف صنایع دستی ایران است.
تفاوت متقال و چیت چیست؟
متقال و چیت در منابع و کاربردهای مختلف گاهی بسیار نزدیک به یکدیگر به کار می‌روند.
از نظر آموزشی، هر دو در ارتباط با پارچه پنبه‌ای با بافت ساده معرفی شده‌اند.
اما در کاربرد عمومی، «چیت» بیشتر می‌تواند به پارچه پنبه‌ای چاپ‌شده یا نقش‌دار اشاره کند، در حالی که «متقال» بیشتر نام پارچه ساده و پنبه‌ای است.
بنابراین بهتر است این دو اصطلاح را همیشه کاملاً مترادف فرض نکنیم.
تفاوت متقال و کرباس چیست؟
متقال و کرباس هر دو با پارچه‌های پنبه‌ای و سنت نساجی ایران ارتباط دارند، اما اصطلاحات یکسانی نیستند.
کرباس معمولاً برای نوعی پارچه پنبه‌ای ساده و کاربردی به کار می‌رود و در بسیاری از منابع در کنار دیگر پارچه‌های سنتی ایران معرفی شده است.
متقال نیز پارچه‌ای پنبه‌ای با بافت ساده است و در منابع آموزشی با چیت‌بافی یا متقال‌بافی مرتبط دانسته شده است.
در بازار تاریخی پارچه، تفاوت دقیق این نام‌ها می‌توانسته بر اساس منطقه، دوره و کاربرد تغییر کند؛ بنابراین برای شناسایی یک نمونه قدیمی باید به جنس نخ، ساختار بافت و کاربرد پارچه نیز توجه کرد.
تفاوت متقال با ترمه چیست؟
متقال و ترمه از نظر ساختار و هدف تولید تفاوت زیادی دارند.
متقال پارچه‌ای پنبه‌ای و ساده است که بیشتر با کاربردهای عمومی و زمینه‌های چاپی شناخته می‌شود.
ترمه یک منسوج تزئینی و نفیس است که به دلیل نقش‌های پیچیده و مواد اولیه متفاوت، جایگاه دیگری در نساجی سنتی ایران دارد.
بنابراین قرار گرفتن هر دو در گروه «پارچه‌های سنتی» به معنای مشابه بودن آنها نیست.
آیا متقال‌بافی هنوز انجام می‌شود؟
متقال‌بافی سنتی مانند گذشته رونق ندارد.
یکی از دلایل اصلی این وضعیت، گسترش تولید صنعتی پارچه و تغییر شیوه تأمین نیازهای پوشاک و منسوجات است.
منابع مربوط به صنایع دستی اصفهان نیز متقال‌بافی را در میان رشته‌هایی معرفی کرده‌اند که با تغییر شرایط اقتصادی و صنعتی به سمت فراموشی رفته‌اند.
در عین حال، خود واژه متقال همچنان در بازار پارچه و تولیدات امروزی استفاده می‌شود؛ بنابراین باید میان «متقال به عنوان یک نوع پارچه» و «متقال‌بافی سنتی به عنوان یک هنر دستی» تفاوت قائل شد.
چرا متقال‌بافی اهمیت دارد؟
اهمیت متقال‌بافی فقط به تولید یک پارچه ساده محدود نمی‌شود.
این هنر بخشی از زنجیره تاریخی نساجی ایران را نشان می‌دهد؛ زنجیره‌ای که از تولید پنبه و ریسندگی آغاز می‌شد و به بافندگی، رنگرزی، چاپ پارچه، پوشاک و تجارت منسوجات می‌رسید.
متقال همچنین نمونه خوبی برای نشان دادن این موضوع است که صنایع دستی همیشه به محصولات لوکس و تزئینی محدود نبوده‌اند.
بخش بزرگی از هنرهای سنتی ایران برای تأمین نیازهای واقعی مردم شکل گرفته بودند.
متقال‌بافی و زندگی روزمره ایرانیان
پارچه‌های ساده پنبه‌ای نقش مهمی در زندگی روزمره مردم داشتند.
در دوره‌ای که تولید صنعتی هنوز گسترده نشده بود، تولید پارچه در کارگاه‌ها و خانه‌ها به مردم امکان می‌داد بخشی از نیاز پوشاک و منسوجات خود را از تولید محلی تأمین کنند.
به همین دلیل، هنرهایی مانند متقال‌بافی، کرباس‌بافی، فرت‌بافی، ارمک‌بافی و شمدبافی را می‌توان بخشی از تاریخ اجتماعی و اقتصادی ایران نیز دانست.
این هنرها فقط درباره «پارچه» نیستند؛ درباره شیوه زندگی، کار، اقتصاد خانواده و مهارت‌های نسل‌های گذشته نیز اطلاعات ارائه می‌کنند.
متقال‌بافی چه ارتباطی با صنایع دستی ایران دارد؟
متقال‌بافی در فهرست‌های مربوط به رشته‌های نساجی سنتی ایران در کنار هنرهایی مانند کرباس‌بافی، فرت‌بافی، شمدبافی، گزی‌بافی، چفیه‌بافی، جیم‌بافی، شعربافی و برک‌بافی قرار گرفته است.
این موضوع نشان می‌دهد که نساجی سنتی ایران یک هنر واحد نیست؛ بلکه مجموعه بزرگی از تکنیک‌ها و محصولات منطقه‌ای است.
هر یک از این بافته‌ها می‌تواند از نظر نوع نخ، دستگاه، بافت، نقش، کاربرد و منطقه تولید ویژگی‌های متفاوتی داشته باشد.
هنگام خرید متقال به چه نکاتی توجه کنیم؟
اگر امروز قصد خرید پارچه متقال دارید، ابتدا باید مشخص کنید محصول مورد نظر شما «متقال صنعتی» است یا «بافته سنتی».
برای بررسی کیفیت پارچه، می‌توان به موارد زیر توجه کرد:
جنس پارچه
از فروشنده درباره درصد الیاف پنبه و ترکیب احتمالی سایر الیاف سؤال کنید.
نوع بافت
متقال سنتی با بافت ساده شناخته می‌شود.
تراکم
تراکم تار و پود باید با کاربرد مورد نظر هماهنگ باشد.
یکنواختی
پارچه نباید دارای پارگی، نقاط بسیار نازک یا نقص‌های غیرعادی باشد.
ضخامت
متقال می‌تواند در ضخامت‌های مختلف تولید شود؛ بنابراین ضخامت مناسب به کاربرد محصول بستگی دارد.
دست‌بافت بودن
اگر محصول با عنوان متقال سنتی یا دست‌بافت عرضه می‌شود، درباره محل تولید، بافنده و دستگاه مورد استفاده سؤال کنید.
کاربرد
قبل از خرید مشخص کنید پارچه را برای پوشاک، چاپ، صنایع دستی، دکوراسیون یا کاربرد دیگری می‌خواهید.
آیا متقال برای محصولات صنایع دستی مناسب است؟
بله، متقال به دلیل ساختار ساده و قابلیت چاپ و دوخت می‌تواند در طراحی برخی محصولات صنایع دستی مورد استفاده قرار گیرد.
کاربرد آن می‌تواند شامل:
- کیف‌های پارچه‌ای
- بسته‌بندی‌های هنری
- محصولات دکوراتیو
- تابلوهای پارچه‌ای
- محصولات چاپ سنتی
- دستمال و رومیزی
- برخی محصولات فرهنگی
- پروژه‌های هنری و آموزشی
باشد.
در اینجا نیز باید میان متقال صنعتی و متقال دست‌بافت سنتی تفاوت قائل شد؛ زیرا ارزش فرهنگی و ویژگی‌های هرکدام متفاوت است.
متقال‌بافی و حفظ میراث نساجی ایران
یکی از چالش‌های هنرهای نساجی سنتی، کاهش تقاضا برای تولید دستی در برابر پارچه‌های صنعتی است.
این مسئله باعث شده برخی رشته‌های قدیمی، از جمله متقال‌بافی در بعضی مناطق، کم‌رونق یا فراموش‌شده شوند. گزارش‌های مربوط به صنایع دستی اصفهان نیز نمونه‌ای از همین روند را نشان می‌دهند.
حفظ این هنرها فقط با نگهداری یک دستگاه قدیمی امکان‌پذیر نیست. ثبت دانش بافندگان، مستندسازی مراحل تولید، معرفی محصولات، آموزش نسل جدید و ایجاد کاربردهای متناسب با بازار امروز نیز اهمیت دارد.
جمع‌بندی
متقال‌بافی یکی از شیوه‌های سنتی پارچه‌بافی ایران است که در آن پارچه‌ای پنبه‌ای با بافت ساده تولید می‌شود. در منابع آموزشی، «چیت یا متقال» به عنوان پارچه‌ای بافته‌شده از نخ پنبه و بافت ساده معرفی شده و «چیت‌بافی یا متقال‌بافی» برای تولید آن به کار رفته است.
این هنر در مناطقی از ایران از جمله قم و اصفهان سابقه داشته و در بروجرد نیز تولید متقال در ارتباط با صنعت پارچه‌بافی و چیت‌سازی گزارش شده است.
متقال علاوه بر کاربردهای عمومی، با هنرهای چاپ سنتی و قلمکاری نیز ارتباط داشته و نمونه‌ای روشن از پیوند میان نساجی و دیگر رشته‌های صنایع دستی ایران است.
امروزه اگرچه متقال صنعتی همچنان به عنوان یک نوع پارچه شناخته می‌شود، متقال‌بافی سنتی در مقایسه با گذشته بسیار محدودتر شده است. شناخت این هنر کمک می‌کند بخش مهمی از میراث نساجی ایران را که گاهی در میان صنایع دستی مشهور کمتر دیده می‌شود، بهتر بشناسیم.
منابع مورد استفاده
- کتاب هنرهای دستی و آموزش هنر؛ معرفی متقال یا چیت به عنوان پارچه پنبه‌ای با بافت ساده و تعریف چیت‌بافی/متقال‌بافی.
- ایران‌بوم؛ فهرست رشته‌های صنایع دستی ایران و قرار گرفتن متقال‌بافی در گروه نساجی سنتی.
- منابع معرفی صنایع دستی استان قم؛ ذکر متقال‌بافی در میان صنایع سنتی این استان.
- ایران‌بوم؛ گزارش وضعیت برخی رشته‌های فراموش‌شده صنایع دستی اصفهان، از جمله متقال‌بافی.
- منابع تاریخی مربوط به پارچه‌بافی بروجرد و تولید متقال برای چیت و قلمکار.
