سازهای سنتی ایران؛ معرفی سازهای ایرانی و هنر سازسازی سنتی
سازهای سنتی ایران بخش مهمی از میراث موسیقایی و هنری کشور هستند و سازهایی مانند تار، سهتار، سنتور، کمانچه، دوتار، عود، تنبک و نی را شامل میشوند. ساخت بسیاری از این سازها به مهارت تخصصی در انتخاب چوب، شکلدهی، اتصال قطعات و تنظیم ساز نیاز دارد و دانش آن در برخی سنتها از استاد به شاگرد منتقل میشود. در این مقاله با انواع سازهای سنتی ایران، هنر سازسازی، مناطق رواج، کاربرد سازهای تزئینی و نکات مهم خرید و عوامل مؤثر بر قیمت آشنا میشوید.
سازهای سنتی ایران؛ معرفی سازهای ایرانی و هنر سازسازی سنتی
سازهای سنتی ایران بخشی مهم از میراث هنری و فرهنگی کشور هستند؛ سازهایی که در کنار نقش موسیقایی، از نظر ساخت، انتخاب مواد اولیه، تزئینات و مهارت سازنده نیز ارزش هنری دارند. تار، سهتار، سنتور، کمانچه، دوتار، تنبک، نی و عود از جمله سازهایی هستند که در موسیقی سنتی و نواحی مختلف ایران شناخته شدهاند.
در بسیاری از این سازها، ساخت ابزار موسیقی به دانش و مهارت تخصصی نیاز دارد و این مهارت میتواند از استاد به شاگرد یا در خانوادهها منتقل شود. برای نمونه، یونسکو مهارت ساخت و نواختن دوتار را در سال ۲۰۱۹ در فهرست میراث فرهنگی ناملموس بشریت ثبت کرده و هنر ساخت و اجرای کمانچه نیز در سال ۲۰۱۷ بهصورت مشترک برای ایران و جمهوری آذربایجان در این فهرست قرار گرفته است.
ساز سنتی ایرانی چیست؟
ساز سنتی ایرانی به سازهایی گفته میشود که در موسیقی دستگاهی، موسیقی نواحی و سنتهای موسیقایی ایران شکل گرفته یا در طول زمان در فرهنگ موسیقایی کشور جایگاه پیدا کردهاند.
این سازها را میتوان بر اساس شیوه تولید صدا به گروههایی مانند سازهای زهی، سازهای کوبهای و سازهای بادی تقسیم کرد.
در موسیقی کلاسیک ایرانی، سازهایی مانند تار، سهتار، سنتور، کمانچه و نی در کنار آواز نقش مهمی دارند. یونسکو نیز در معرفی ردیف موسیقی ایران، تار، سهتار، سنتور، کمانچه و نی را از سازهای مورد استفاده در اجرای این میراث موسیقایی معرفی میکند.
در موسیقی اقوام ایران نیز تنوع سازها بسیار زیاد است و هر منطقه میتواند سازها و شیوههای اجرایی خاص خود را داشته باشد.
انواع سازهای سنتی ایران
سازهای ایرانی تنوع زیادی دارند و هر کدام ساختمان، شیوه ساخت و صدای متفاوتی دارند. در ادامه با تعدادی از شناختهشدهترین سازهای سنتی ایران آشنا میشویم.
تار
تار یکی از سازهای زهی مضرابی موسیقی ایرانی است و در موسیقی دستگاهی جایگاه مهمی دارد. بدنه این ساز معمولاً از چوب ساخته میشود و طراحی کاسه و دسته آن به مهارت بالای سازنده نیاز دارد.
ساخت تار تنها به آمادهسازی چوب محدود نمیشود؛ انتخاب چوب مناسب، شکلدهی دقیق بدنه، ساخت دسته، نصب پردهها و اجرای جزئیات ساز همگی بر کیفیت نهایی آن تأثیر دارند.
تار در کنار سهتار از سازهای مهم موسیقی ایرانی است و در اجرای ردیف موسیقی ایران نیز مورد استفاده قرار میگیرد.
سهتار
سهتار نیز از سازهای زهی مضرابی موسیقی ایرانی است و به دلیل اندازه نسبتاً کوچک و صدای ظریف خود شناخته میشود.
ساخت سهتار بهطور سنتی نیازمند انتخاب مناسب چوب برای کاسه و دسته و اجرای دقیق اجزای ساز است. کیفیت چوب، ساخت کاسه، اتصال دسته و تنظیم ساز میتواند در صدای نهایی آن تأثیرگذار باشد.
سهتار در اجرای ردیف موسیقی ایرانی حضور دارد و یکی از سازهای شناختهشده موسیقی دستگاهی ایران محسوب میشود.
سنتور
سنتور از سازهای زهی کوبهای ایران است که با مضراب نواخته میشود. ساختمان ذوزنقهای شکل آن دارای سیمهای متعددی است که روی خرکهای چوبی قرار میگیرند.
ساخت سنتور به دقت زیادی نیاز دارد، زیرا شکل بدنه، انتخاب چوب، ضخامت صفحه، نحوه قرارگیری خرکها و تنظیم سیمها بر صدای ساز اثر میگذارند.
سنتور یکی از سازهای مهم موسیقی سنتی ایران است و در ردیف موسیقی ایرانی نیز از آن استفاده میشود.
کمانچه
کمانچه یکی از سازهای زهی آرشهای است که در موسیقی ایرانی و برخی سنتهای موسیقایی منطقه جایگاه ویژهای دارد.
هنر ساخت و اجرای کمانچه قدمتی طولانی دارد و یونسکو در سال ۲۰۱۷ «هنر ساخت و نواختن کمانچه» را برای ایران و جمهوری آذربایجان در فهرست میراث فرهنگی ناملموس بشریت ثبت کرد. این هنر هم شامل مهارت سازسازی و هم مهارت نوازندگی است و دانش آن از طریق خانوادهها، استادان و مراکز آموزشی منتقل میشود.
کمانچههای مناطق مختلف نیز میتوانند از نظر شکل، تعداد سیم و شیوه ساخت تفاوتهایی داشته باشند. برای نمونه، یونسکو در مجموعه تصاویر خود نمونههایی از کمانچههای ترکمنصحرا، کلاسیک، تبریز و آذربایجان و لرستان را معرفی کرده است.
دوتار
دوتار یکی از سازهای مهم موسیقی نواحی ایران است و بهویژه با مناطق خراسان و برخی جوامع ترکمن ارتباط دارد.
بر اساس اطلاعات یونسکو، دوتار سازی زهی و مضرابی است که بدنه آن میتواند از چوب خشک یا چوب درخت توت ساخته شود و دسته آن از چوبهایی مانند زردآلو یا گردو ساخته میشود. این ساز دارای دو سیم است و ساخت و نوازندگی آن در جوامع محلی با سنت استاد و شاگرد منتقل شده است.
مهارتهای سنتی ساخت و نواختن دوتار ایران در سال ۲۰۱۹ در فهرست میراث فرهنگی ناملموس بشریت یونسکو ثبت شد.
عود
عود از سازهای زهی مضرابی با کاسه گلابیشکل است که در ایران نیز سابقه و کاربرد دارد. یونسکو در سال ۲۰۲۲ «ساخت و نواختن عود» را بهصورت مشترک برای ایران و سوریه در فهرست میراث فرهنگی ناملموس ثبت کرد.
بر اساس اطلاعات یونسکو، کاسه عود میتواند از چوبهایی مانند گردو، صنوبر، آبنوس یا زردآلو ساخته شود. ساخت آن فرایندی زمانبر است و خمکاری و آمادهسازی چوب بخش مهمی از سازسازی محسوب میشود. همچنین در برخی نمونهها از کندهکاری و طرحهای موزاییکی برای تزئین ساز استفاده میشود.
تنبک
تنبک از سازهای کوبهای شناختهشده موسیقی ایرانی است که بدنه آن معمولاً از چوب ساخته میشود و روی بخش دهانه آن پوست قرار میگیرد.
ساخت بدنه چوبی، شکلدهی دقیق کاسه و آمادهسازی سطح ساز از مراحل مهم ساخت تنبک هستند. شکل بدنه و اندازه ساز نیز در ویژگیهای صوتی آن مؤثر است.
تنبک علاوه بر موسیقی دستگاهی، در بسیاری از اجراهای گروهی و سنتی نیز مورد استفاده قرار میگیرد.
نی
نی یکی از سازهای بادی سنتی ایران است که از جنس نی ساخته میشود و صدای آن با دمیدن نوازنده و کنترل جریان هوا ایجاد میشود.
برخلاف بسیاری از سازهای چوبی که نیاز به ساخت کاسه و بدنه پیچیده دارند، ساخت نی به انتخاب مناسب ساقه نی، آمادهسازی، ایجاد سوراخها و تنظیم دقیق آن نیاز دارد.
نی نیز در اجرای ردیف موسیقی ایرانی جایگاه مشخصی دارد و در منابع یونسکو بهعنوان یکی از سازهای مورد استفاده در اجرای ردیف معرفی شده است.
سازسازی سنتی چگونه انجام میشود؟
ساخت ساز سنتی یک کار تخصصی است و روش ساخت هر ساز با ساز دیگر تفاوت دارد. با این حال، انتخاب مواد اولیه، آمادهسازی قطعات، شکلدهی بدنه، اتصال اجزا، نصب بخشهای ساز، پرداخت و در نهایت تنظیم صوتی از مراحل مهم در بسیاری از سازهای سنتی هستند.
چوب یکی از مواد اولیه مهم در ساخت بسیاری از سازهای ایرانی است، اما نوع چوب به ساز و بخش مورد نظر بستگی دارد. برای مثال در توضیحات یونسکو درباره دوتار، برای قسمتهای مختلف ساز از چوب توت، زردآلو یا گردو نام برده شده است. در ساخت عود نیز گونههای مختلف چوب به کار میروند.
در برخی سازها نیز تزئینات هنری مانند منبت، معرق، خاتم یا دیگر روشهای تزئینی میتوانند روی بدنه استفاده شوند. به همین دلیل بعضی سازهای سنتی علاوه بر ارزش موسیقایی، از نظر صنایع دستی و هنرهای تزئینی نیز قابل توجه هستند.
چرا ساخت ساز سنتی یک هنر محسوب میشود؟
یک ساز سنتی فقط مجموعهای از قطعات چوبی و سیم نیست. سازنده باید بداند هر قسمت چگونه ساخته و به قسمت دیگر متصل شود تا ساز علاوه بر ظاهر مناسب، قابلیت تولید صدای مطلوب را داشته باشد.
به همین دلیل سازسازی سنتی ترکیبی از مهارتهای مختلف است؛ از شناخت مواد اولیه و کار با چوب گرفته تا اندازهگیری، فرمدهی، مونتاژ، پرداخت و تنظیم.
در برخی سنتهای سازسازی، این دانش از استاد به شاگرد منتقل میشود. یونسکو نیز درباره دوتار و کمانچه به انتقال دانش ساخت از طریق روابط استاد و شاگرد و خانوادهها اشاره کرده است.
سازهای سنتی در کدام مناطق ایران رواج دارند؟
تنوع جغرافیایی ایران باعث شده موسیقی نواحی مختلف کشور سازهای مخصوص خود را داشته باشد.
دوتار با مناطق مختلف خراسان و جوامع ترکمن ارتباط دارد. کمانچه در میان گروههای مختلف قومی از جمله لرها، ترکمنها و آذریها نیز استفاده شده است. در موسیقی اقوام ایران، سازهای زهی، بادی و کوبهای متنوعی وجود دارد و برخی سازها میان چند جامعه فرهنگی مشترک هستند.
این تنوع نشان میدهد که برای شناخت سازهای سنتی ایران نباید تنها به سازهای موسیقی دستگاهی محدود شد؛ سازهای مناطق مختلف نیز بخش مهمی از میراث موسیقایی ایران را تشکیل میدهند.
تفاوت ساز سنتی با ساز تزئینی چیست؟
هر ساز سنتی الزاماً یک وسیله تزئینی نیست. اگر ساز برای نوازندگی ساخته شده باشد، کیفیت ساخت، تنظیم و قابلیت صوتی آن اهمیت اصلی دارد.
در مقابل، برخی سازها ممکن است با هدف دکوراسیون، نمایش هنر سازسازی یا استفاده در فضای داخلی ساخته یا عرضه شوند. در این حالت ظاهر، جزئیات تزئینی، کیفیت پرداخت و نحوه ارائه اهمیت بیشتری پیدا میکند.
بنابراین هنگام خرید، ابتدا مشخص کنید ساز را برای نوازندگی میخواهید یا برای دکوراسیون و هدیه.
سازهای سنتی به عنوان صنایع دستی و هدیه
سازهای سنتی میتوانند برای علاقهمندان به موسیقی، هنر و فرهنگ ایرانی جذاب باشند. نمونههای تزئینی کوچکتر یا سازهای هنری نیز میتوانند به عنوان بخشی از دکوراسیون یا هدیه فرهنگی مورد استفاده قرار گیرند.
برای هدیه سازمانی نیز میتوان در صورت تناسب با مخاطب، از سازهای سنتی یا نمونههای تزئینی مرتبط با سازسازی ایرانی استفاده کرد؛ بهخصوص زمانی که هدف، ارائه هدیهای با هویت فرهنگی و هنری باشد.
در سفارشهای سازمانی باید علاوه بر ظاهر محصول، تعداد مورد نیاز، یکدست بودن آثار، بستهبندی، امکان شخصیسازی و زمان آمادهسازی نیز بررسی شود.
هنگام خرید ساز سنتی به چه نکاتی توجه کنیم؟
مشخص کنید ساز برای چه منظوری خریداری میشود
اگر ساز برای نوازندگی خریداری میشود، قابلیت صوتی و تنظیم آن اهمیت زیادی دارد. اما اگر هدف دکوراسیون یا هدیه باشد، ظاهر و کیفیت ساخت و تزئینات میتواند اهمیت بیشتری پیدا کند.
جنس مواد اولیه را بررسی کنید
نوع چوب، کیفیت ساخت و نحوه پرداخت از عوامل مهم در سازهای چوبی هستند. بهتر است فروشنده درباره مواد اولیه و شیوه ساخت محصول اطلاعات مشخصی ارائه کند.
کیفیت ساخت را ببینید
اتصال قطعات، سطح بدنه، پرداخت چوب، کیفیت تزئینات و تمیزی اجرای کار میتوانند نشانههایی از کیفیت ساخت باشند.
ساز را با توجه به سازنده و شیوه ساخت انتخاب کنید
در سازهای حرفهای، نام سازنده و سابقه کارگاه میتواند برای خریدار اهمیت داشته باشد. بهتر است پیش از خرید اطلاعات مربوط به سازنده، مدل و کاربرد ساز را بررسی کنید.
برای ساز تزئینی، کیفیت ارائه را هم در نظر بگیرید
اگر ساز برای هدیه یا دکوراسیون خریداری میشود، بستهبندی مناسب میتواند تأثیر زیادی در ارائه نهایی داشته باشد؛ مخصوصاً در سفارشهای سازمانی و رسمی.
قیمت سازهای سنتی ایران به چه عواملی بستگی دارد؟
قیمت سازهای سنتی یکسان نیست و به نوع ساز، اندازه، مواد اولیه، کیفیت ساخت، میزان کار دست، تزئینات، سازنده و کاربرد آن بستگی دارد.
برای نمونه، یک ساز حرفهای برای نوازندگی با یک ساز تزئینی قابل مقایسه نیست. همچنین در سازهای دستساز، زمان و مهارت سازنده و کیفیت انتخاب و آمادهسازی مواد اولیه میتواند در قیمت نهایی تأثیرگذار باشد.
به همین دلیل هنگام جستوجوی قیمت ساز سنتی، بهتر است نوع دقیق ساز و مشخصات آن را نیز در نظر بگیرید.
ارزش فرهنگی سازهای سنتی ایران
سازهای سنتی فقط ابزار تولید موسیقی نیستند؛ بخشی از دانش، مهارت و حافظه فرهنگی جوامع مختلف ایران را نیز منتقل میکنند.
ثبت جهانی مهارت ساخت و نواختن دوتار، هنر ساخت و اجرای کمانچه و هنر ساخت و نواختن عود در فهرست میراث فرهنگی ناملموس یونسکو نشان میدهد که سنت سازسازی و نوازندگی در این سازها بهعنوان مجموعهای از دانش و مهارتهای فرهنگی مورد توجه قرار گرفته است.
در کنار این موارد، ردیف موسیقی ایران نیز در سال ۲۰۰۹ در فهرست میراث فرهنگی ناملموس یونسکو ثبت شد و سازهایی مانند تار، سهتار، سنتور، کمانچه و نی در اجرای آن نقش دارند.
جمعبندی
سازهای سنتی ایران مجموعهای گسترده از سازهای زهی، بادی و کوبهای هستند که هر کدام تاریخ، شیوه ساخت و جایگاه فرهنگی خاص خود را دارند. تار، سهتار، سنتور، کمانچه، دوتار، عود، تنبک و نی تنها بخشی از این مجموعه هستند.
هنر سازسازی نیز در بسیاری از این سازها به اندازه نوازندگی اهمیت دارد؛ زیرا انتخاب مواد اولیه، ساخت بدنه، اجرای دقیق اجزا، پرداخت و تنظیم ساز به مهارت و تجربه نیاز دارد.
اگر قصد خرید ساز سنتی دارید، ابتدا کاربرد آن را مشخص کنید؛ سپس نوع ساز، کیفیت ساخت، مواد اولیه، سازنده، جزئیات تزئینی و قیمت را با یکدیگر مقایسه کنید. اگر محصول برای هدیه یا دکوراسیون انتخاب میشود، بستهبندی و نحوه ارائه نیز اهمیت ویژهای پیدا میکند.
